Hierdie is die LitNet-argief (2006–2012)
Besoek die aktiewe LitNet-platform by www.litnet.co.za

This is the LitNet archive (2006–2012)
Visit the active LitNet platform at www.litnet.co.za


 
Vermaak | Entertainment > Visueel | Visual > Artikels | Articles > Om waarderend en uitdagend te versamel: Hoogtepunte in die Sanlam-versameling

Om waarderend en uitdagend te versamel: Hoogtepunte in die Sanlam-versameling


Amanda Botha - 2007-10-05

Hoogtepunte in die versameling

Hoewel die strewe van die Sanlam-versameling is om verteenwoordigend van die beste van Suid-Afrikaanse kuns te wees, beteken dit nie dat daar ’n werk van elke gevierde Suid-Afrikaanse kunstenaar in die versameling is nie. Die hoofversameling strek oor die hele 20ste eeu en omvat talle internasionale kunsbewegings. Die vroegste word verteenwoordig deur Anton van Wouw [Anton van Wouw, Sidwane Tokozile – The Coffee Drinker, 1907, brons, 320 mm], Frans Oerder [Frans David Oerder, Drie Mans, 1896, olie op doek, 170 x 244 mm | Frans David Oerder, Reading the Bones, 1899, waterverf] , Pieter Wenning [Pieter Wenning, Transvaal Evening, sonder jaartal, olie op doek, 360 x 460 mm] en JH Pierneef [Jakob Hendrik Pierneef, Willow Tree, Rooiplaat Farm, Northern Transvaal - Sunrise, 1925, olie op bord, 360 x 520 mm | Jakob Hendrik Pierneef, Watermill near Stellenbosch, 1944, olie op bord, 540 x 655 mm | Jakob Hendrik Pierneef, Hardkoolbome – Bosveld, 1944, olie op doek, 610 x 810 mm]. Hulle het ’n groot deel van hulle aktiewe loopbaan in die destydse Transvaal deurgebring en almal het familie- of kultuurbande met Nederland gehad. Hulle werk weerspieël wat kenmerkend was van Nederlandse kuns by die eeuwending – die dekoratiewe liniêre ritmes van Art Nouveau en ’n getroue realisme, getemper deur Impressionisme en Postimpressionisme in kleur en kwashale. Met hierdie idiome het hulle ’n nuwe beeld van die Suid-Afrikaanse landskap – van berge tot mynhope – geskep.

Hul Kaapse tydgenote, Ruth Prowse [Ethel Ruth Prowse, Woman Knitting, sonder jaartal, olie op doek, 440 x 390 mm], Strat Caldecott [Stratford Caldecott, Clifton, sonder jaartal, olie op doek, 350 x 550 mm], Hugo Naudé [Hugo Naude, Malay Quarter, sonder jaartal, olie op houtpaneel, 350 x 255 mm | Hugo Naude, Springtime – Westcoast, sonder jaartal, olie op bord, 300 x 400 mm] , Irma Stern [Irma Stern, Nude, 1947, olie op doek, 675 x 680 mm | Irma Stern, Vase with Flowers and Statuette, 1954, olie op doek, 695 x 540 mm], Maggie Laubser [Maggie Laubser, Portrait of Japanese Woman, sonder jaartal (1924), olie op papier op bord, 500 x 375 mm | Maggie Laubser, Blue Bells, 1909 - 1913, olie op doek, 520 x 430 mm | Maggie Laubser, Poppies, sonder jaartal (1920), olie op doek, 490 x 335 mm | Maggie Laubser, Landscape with Cow, sonder jaartal (1924 – 1932), olie op karton] en Clément Sénèque [Clement Seneque, Berea – Durban, 1929, olie op bord, 450 x 450 mm], het die plaaslike toneel uitgebeeld in terme van hul studentedae in Frankryk. Hulle het Impressionistiese ligeffekte, die strukturele logika van soliede vorme en die onderliggende geometriese pikturale struktuur van Cézanne en die vroeë Kubiste benut.

Stern en Laubser het in Duitsland kuns studeer – heel ongewoon vir Suid-Afrikaanse kunstenaars van hul tyd – en het die skerp kolorisme en vereenvoudigde tekenkuns van hul leermeesters teruggebring. Stern se stillewens en portrette is roerlose ikone, energiek geskilder, terwyl Laubser se landskappe en hul bewoners ’n naїewe en hoopvolle orde en optimisme uitstraal. Latere Kaapse skilders wat in dieselfde idioom gewerk het, was Wolf Kibel en Pranas Domsaitis, wat vóór en ná die Tweede Wêreldoorlog uit die oorloggeteisterde Europa gevlug het. Hul weergawes van Ekspressionisme het nuwe betekenis en gevoelsdiepte aan hul Suid-Afrikaanse stillewens, interieurs en landskappe verleen.

’n Groot deel van die Sanlam-versameling bestaan uit die werke van kunstenaars wat tussen 1900 en 1930 gebore is. Hulle sluit in Alexis Preller [Alexis Preller, Still Life, 1947, olie op doek, 450 x 560 mm], Cecil Skotnes [Cecil Skotnes, Painting on a visit to a battle site IV, 1975, olie op doek op hout, 1210 x 1215 mm], Erik Laubscher [Erik Laubscher, Middagson, Strandfontein - Olifantsfontein NW Kaap, 1977, olie op doek, 815 x 1160 mm], Maurice van Essche [Maurice van Essche, Still Life with Lemons, sonder jaartal, olie op bord, 370 x 775 mm], Moses Kottler [Moses Kottler, Mother and Daughter, sonder jaartal, brons, 480 mm], Jean Welz [Jean Welz, Du Plessis se Dam, 1953, olie op bord, 400 x 605 mm], Maud Sumner [Maud Eyston Sumner, Still Life with Books, sonder jaartal, olie op doek, 600 x 720 mm], Gregoire Boonzaaier [Gregoire Boonzaaier, Untitled (Cottage), 1932, olie op doek, 380 x 430 mm], Walter Battiss [Walter Whall Battiss, Fragments, 1976, waterverf, 350 x 500 mm], Christo Coetzee [Christo Coetzee, Janus, sonder jaartal, olie op bord] en Cecil Higgs [Cecil Higgs, Passion Flower, 1946, olie op doek, 510 x 410 mm]. Die meeste van hierdie kunstenaars is hier gebore, maar diegene wat van oorsee gekom het, het vóór of ná die Tweede Wêreldoorlog in Engeland of in Europa studeer. Baie het die Europese vernuwing van die jare vyftig op die plaaslike kuns en aan ’n na-oorlogse geslag van kunsstudente kom oordra. Sterker abstraksie, aanslag en kolorisme, sowel as ’n nuwe verkenning van Suid-Afrika se veelsoortige kulture, tradisies en geskiedenis, word in baie van hul werke weerspieël.

Daar word ook in die versameling aandag gegee aan die opbou van ’n beeld van ’n kunstenaar se oeuvre. So byvoorbeeld is die 98 werke van Maggie Laubser [Maggie Laubser, Cypress – Italy, 1920, olie op karton, 425 x 355 mm | Maggie Laubser, Blue Bells, 1909 - 1913, olie op doek, 520 x 430 mm | Maggie Laubser, Landscape with Cow, sonder jaartal (1924 – 1932), olie op karton] in die versameling verteenwoordigend van haar vroegste tot haar laaste werk en bied dit ’n verteenwoordigende beeld van haar beste werk. Ander gevestigde versamelings is die 30 werke van die Kaapse ekspressionistiese kunstenaar Harry Trevor [Harry Trevor, Portrait of Vincent Swart, sonder jaartal, olie op bord, 610 x 530 mm | Harry Trevor, The Beggar, 1940, olie op bord,800 x520 mm], ’n sikluswerk van Christo Coetzee [Christo Coetzee, Tubular Series I, 1973, gemengde media op papier, 520 x 655 mm | Christo Coetzee, Tubular Series X, 1973, gemengde media op papier, 520 x 655 mm | Christo Coetzee, Tubular Series XXXXII, 1973, gemengde media op papier, 520 x 655 mm] en ’n versameling van vroeë werke van Kenneth Bakker [Kenneth Bakker, Crayfish Floats, 1959, olie op doek, 610 x 760 mm | Kenneth Bakker, Composition No 5, 1962, olie op gipsgrondlaag op bord, 990 x 1220 mm], Alfred Krenz [Alfred Krenz, Basotho Women, 1954, olie op doek, 450 x 454 mm] en Pieter Wenning [Pieter Wenning, Keerom Street Cape Town, sonder jaartal, olie op doek, 450 x 450 mm | Pieter Wenning, Portrait of a Man, sonder jaartal, olie op doek, 270 x 210 mm | Pieter Wenning, Transvaal Evening, sonder jaartal, olie op doek, 360 x 460 mm]. Hierbenewens is daar verteenwoordigende versamelde werke van kunstenaars soos Irma Stern [Irma Stern, Portrait of a young Malay Girl, 1939, olie op doek, 620 x 510 mm | Irma Stern, Pondo Woman, 1951, olie op bord, 610 x 400 mm], Wolf Kibel [Wolf Kibel, Interior, sonder jaartal, olie op doek, 310 x 670 mm], Stratford Caldecott [Stratford Caldecott, Clifton, sonder jaartal, olie op doek, 350 x 550 mm | Stratford Caldecott, Heligersteeg, 1924, olie op doek, 550 x 460 mm], Pranas Domsaitis [Pranas Domsaitis, Flower Still Life, sonder jaartal, olie op bord, 650 x 455 mm | Pranas Domsaitis, Sunrise Karoo, 1954, olie op bord, 390 x 465 mm], Jean Welz [Jean Welz, Still Life with red Flower, 1965, olie op doek, 410 x 515 mm], Alexis Preller [Alexis Preller, Icarus II, 1972, olie op doek, 1200 x 1525 mm], JH Pierneef [Jakob Hendrik Pierneef, Nude, 1934, houtskool op papier, 550 x 375 mm | Jakob Hendrik Pierneef, Hardkoolbome – Bosveld, 1944, olie op doek, 610 x 810 mm], Frans Oeder [Frans Dawid Oerder, Reading the Bones, 1899, waterverf], Anton van Wouw [Anton van Wouw, Die “daggaroker”, sonder jaartal, brons, 145 mm], Nel Erasmus [Petronella (Nel) Erasmus, Nude, 1977, olie op bord, 905 x 1210 mm | Petronella (Nel) Erasmus, Still Life, 1958, olie op bord, 500 x 580 mm], Stanley Pinker [Stanley Pinker, Ons Land, 1957, olie op doek, 910 x 1510 mm] en verskeie ander. In al hierdie genoemde voorbeelde is die werk van die kunstenaar in meer as een werk en in verskeie media verteenwoordig. Waar moontlik word werk in die versameling aangekoop om in enkele kunstenaars se werk ’n bepaalde ontwikkelingsgang aan te dui.

Dit is wel so dat die versameling ’n beeld bied van die histories gevierde kunstenaars en dat kontemporêre werk nog hiate dra. Tog is dit ’n bate omdat begrip van die kontemporêre kuns juis ingebed is in kennis van sy historiese voorlopers. Hierdie vroeë kunstenaars is deel van ’n kettingreaksie en informeer juis ’n volgende geslag kunstenaars. Hulle invloed en ervaring is die hoeksteen van die oorgang na ’n nuwe tydvak – die historiese wat op die hedendaagse inwerk. Geen kuns staan immers in isolasie nie.

Soos in alle ander versamelings – openbaar, korporatief en privaat – is daar nagelaat om ernstig kennis te neem van die werk van swart kunstenaars. Teen 1990 het Sanlam wel deeglik hiervan kennis geneem en is veel gedoen om die leemtes te vul. Die werk van kunstenaars soos Gerard Sekoto [Gerard Sekoto, The Smoker, 1974, olie op bord, 310 x 210 mm], Leonard Matsotso [Leonard Matsotso, Warrior and Beast, sonder jaartal, gemengde media, 1710 mm x 755 mm], George Pemba [Georg Milwa Pemba, Harversters, 1976, olie op doek, 490 x 730 mm], Alfred Thoba, Sam Nhlengethwa, Helen Sebidi [Mmagabo (Helen) Sebidi, Running on the Eastern Side, 1986, olie op doek, 1710 x 1005 mm], Ezrom Legae [Ezrom Kobokanya Legae, Horse and Rider, 1998, brons, 690 mm], Johannes Segogela, Meshak Rapalalani [Meshak Rapalalani, Crossing the River, 1990, hout, 1250 mm], Durant Sihlali [Durant Basie Sihlali, Mural Graffiti II, 1993, gekleurde papiermurg, 980 x 475 mm], Tyrone Appollis, Willie Bester [Willie Bester, Blue Truck Crossroads, 1992, gemengde media op bord, 410 x 905 mm] en Gerard Bhengu is aangekoop.

In die afgelope dekade het die Sanlam-versameling met meer as 400 werke gegroei. Vroeg reeds, in 1987, is die eerste werke van William Kentridge [William Joseph Kentridge, Stadium, 1987, houtskool en pastel op papier, 890 x 670 mm] aangekoop en later weer groter etswerke. Werke van kunstenaars soos Penny Siopis [Penelope Siopis, Salon, 1987, pastel op papier, 550 x 940], Deborah Bell [Deborah Bell, Eating, 1987, olie op papier, 720 x 640 mm] en Robert Hodgins [Robert Griffiths Hodgins, Confidential Agent, 1995, olie op doek, 1010 x 1210 mm] kan nog beter verteenwoordig word. In die beleid om steeds gapings te vul is byvoorbeeld ’n heel vroeë werk van Hugo Naudé (1901) [Hugo Naude, Sheep Watering, 1901, olie op doek, 350 x 600 mm] aangekoop, maar ook werk van Elza Botha [Elizabeth Josephine (Elza) Botha, Politieke Gevangene, 1970, linosnee, 245 x 290 mm | Elizabeth Josephine (Elza) Botha, Butterfly Box, ca 1970, skoolbank met Perspex en linosnee op papier, 610 x 465 x 250 mm], Wopko Jensma [Wopko Jensma, Untitled, 1974, sifdruk, 530 x 630 mm], Sydney Kumalo [Sidney Kumalo, Horse, 1968, brons, 170 mm], Enslin du Plessis [Hercules Enslin du Plessis, The Three Bottles, geen jaartal, olie op bord, 370 x 430 mm] en Gerard Benghu [Gerard Benghu, Landscape with Woman and Zulu Huts, sonder jaartal, waterverf, 270 x 360 mm] uit die sewentiger- en tagtigerjare is aangekoop.

In die eietydse kunsomgewing, waar die benadering van die kuns dikwels deur die jare verander, moet die aankoopmaatstawwe gereeld hersien word om vir verandering en vernuwing voorsiening te maak. Gevolglik het die versameling stelselmatig gegroei en sluit nou werke van Gavin Younge (1999) [Gavin Younge, Forces Favourites II, 1998, trapfiets, velyn, tv-monitor en videobandspeler, 850 x 1540 mm], Jan van der Merwe (2001) [Jan van der Merwe, Unknown, 2004, geroeste blik, 2000 x 2000 mm | Jan van der Merwe, Gaste,2002, geroeste metaal, tv-monitors en videobandspeler, grootte varieer] en Willem Boshoff [Willem Adriaan Hendrik Boshoff, Hot Cross Bowl II, 1998, hout, 670 x 560 x 180 mm] in.

Nasionale bate

’n Interessante situasie het in die breër Suid-Afrikaanse kunsmark ontstaan. Terwyl die druk op openbare en korporatiewe versamelings groot is om veral werk van agtergeblewe swart kunstenaars aan te koop en om mededingend deel te neem in die kontemporêre mark, is daar ’n nuwe faset van die “verwaarloosde generasie” wat in die finansiële kompetisie (tydelik) uit die mark val. Dit is kunstenaars wat in die jare sestig tot tagtig kuns geproduseer het, maar wat buite die omlyning van “agtergeblewe” of “eietydse” val. Die kunsmark buit die aanvraag na “agtergeblewe” en “eietydse” kuns uit sodat die “verwaarloosde” sektor nou beskikbaar is teen kompeterende pryse. Dit bied ’n geleentheid om gapings in verteenwoordigende Suid-Afrikaanse versamelings aan te vul. Die Sanlam-versameling, wat poog om verteenwoordigend te wees van die beste van Suid-Afrikaanse kuns, vervul juis in hierdie verband ’n besondere funksie. In ’n erfenis wat weens mark- en politieke voorkeure baie skeefgetrek staan, word daar deur die Sanlam-versameling ’n ewewig geskep.

Die Sanlam-versameling is vandag veel meer as net ’n korporatiewe versameling wat as ’n bemarkingsinstrument of vir dekoratiewe redes aangewend kan word. Dit is een van die weinige korporatiewe versamelings wat poog om verteenwoordigend Suid-Afrikaans te wees en het as sodanig die funksie van die openbare versamelings oorgeneem wat weens finansiële en politieke beperkinge nie meer in die behoefte kan voorsien nie. Die Sanlam-versameling het ’n nasionale bate geword wat verteenwoordigend die beste voorbeelde van Suid-Afrikaans kuns vanaf die 19de eeu reflekteer. Dit is ’n waardevolle en ’n uitdagende blik op die Suid-Afrikaanse kuns van gister en vandag.

Bronnelys
Berman, Esmé: Art & Artists of South Africa, AA Balkema, Kaapstad, 1983.
Cohen, Evelyn: The Sanlam Art Collection, Tafelberg, Kaapstad, 1993.
Crump, Alan: The Standard Bank Corporate Art Collection, Standard Bank Ltd, Johannesburg, 1990.
Die Sanlam Kunsversameling, Brosjure, 2006.
Friedman, H: SA art: The picture isn’t too bright. Business Day, March 5, 1986.
Hundt, Stefan: The Sanlam Art Collection, 2005.
Hunter, Sam & Gorgon, Gianfranco: Art in Business. The Philip Morris Story, Harry N Abrams, Inc, New York, 1979.
Jacobson, Marjorie: Art in Business. New Strategies for Corporate Collecting, Thames & Hudson, New York, 1993.
Miles, Elza: Kuns en groot korporasies, Insig, Januarie 1989.
Scholtz, J. du P.: Sanlam Art Collection Exhibition (Introduction), Sanlam, Kaapstad, 1974.
Severinghaus, J Walter; Miller, Dorothy & Rosenblum, Robert: Art at Work. The Chase Manhattan Collection, forewords David Rockefeller & Willard C Butcher. EP Dutton, Inc, New York, 1984.
Suid-Afrikaanse kuns van die twintigste eeu / Twentieth-century South African art. Human & Rousseau, Kaapstad, 1966.
The Neglected Tradition. Towards a new history of South African art (1930–1988). Johannesburg Art Gallery, 1988/89.
The state of art in South Africa, conference proceedings, Universiteit van Kaapstad, Julie 1979.

  • Erkenning

Waardering aan Stefan Hundt vir waardevolle insette.

<< Terug na Sanlam|LitNet: Ons kunserfenis <<