Hierdie is die LitNet-argief (2006–2012)
Besoek die aktiewe LitNet-platform by www.litnet.co.za

This is the LitNet archive (2006–2012)
Visit the active LitNet platform at www.litnet.co.za

Opvoeding | Education > LitNet Akademies > LitNet Akademies (Geesteswetenskappe) > Literatuur in die marge: Die plek van die middelmoot-literatuur

Literatuur in die marge: Die plek van die middelmoot-literatuur

Hennie van Coller - 2011-06-22



Die uitgangspunt van hierdie artikel is dat die sogenaamde middelmoot-literatuur ’n problematiese kategorie binne enige literêre veld is. In die eerste plek veronderstel dit ’n onderskeid tussen “hoë” en “lae” vorme van kultuur/literatuur – ’n onderskeid wat in die postmodernistiese era voorkom. Vervolgens word aangetoon dat smaak in hoë mate sosiaal verankerd in historiese verband is. Die begrip intrinsieke waarde word sterk deur aanhangers van ’n funksionalistiese benadering tot tekste bevraagteken. So ’n benadering gaan daarvan uit dat die begrip letterkunde histories bepaald is en neerkom op individuele oordele van literatore. In hierdie artikel word so ’n benadering as ekstreem bestempel, omdat dit relativisties of “historisisties” (n.a.v. Wellek 1960:10) is. Om die oordeel van wat literêr sou wees totaal oor te laat aan tydgenote, impliseer prysgawe van die eie historiese posisie en veronderstel dat die waarde-oordele van tydgenote aanvaar moet word. In hierdie artikel word ’n tussenin-posisie nagestrewe: die begrip literêr is histories verankerd, maar berus telkens ook op intrinsieke eienskappe van tekste. In die Wes-Europese literatuurteorie sedert die Russiese Formaliste het die opvattings oor hierdie intrinsieke eienskappe gestabiliseer. Daarom kan aanvaar word dat die middelmoot-literatuur nie slegs ’n kategorie is wat buite ’n bepaalde literêre kanon val op grond van ekstrinsieke oorwegings nie, maar ook intrinsiek onderskeibaar is van wat op ’n gegewe moment as “literêr” beskou word. In die artikel word uitgegaan van die hipotetiese aanname dat die middelmoot-literatuur nie net die literêre sisteem en kanon wil binnedring deur die volg van bepaalde strategieë nie, maar dat dit ook dikwels vanuit die periferale posisie wat dit binne ’n literêre veld inneem, kommentaar lewer op die kanon. Drie Afrikaanse romans uit verskillende historiese periodes word vervolgens ontleed as voorbeelde van sodanige “terugskryf” teen die kanon.

Trefwoorde: kanon, kanonisering, literêre veld, middelmoot-literatuur, poëtikale opvattings, smaak, literatuuropvattings


Literature in the margins. The place of middlebrow literature in the literary system

The article is based on the assumption that any literary system or literary field (which are treated here as synonyms) consists of different entities or components that are dedicated to establishing clear boundaries and even hierarchy. Within this system there is a canon based on inclusion and exclusion. These in- and excluding mechanisms are based on poetic and ideological viewpoints, therefore also on aesthetic judgements.

It is especially “middlebrow” (Dutch middelmaat; Afrikaans middelmoot) literature that has always been seen as a disguised threat to the established canon. In any given literary system the ratio of “middlebrow” literature to “high” literature is problematic, because it relates to the way culture is considered and the value that is placed on the discernment of such a specific category – one that essentially constitutes a compromise (between “high” and “low”).

Middlebrow refers to culture that is neither high nor low. Yet the concept is clearly negative in nature, as evidenced by Virginia Woolf’s unsent letter to the New Statesman in the ’30s of the 20th century, which was included and published in The death of the moth and other essays (1942), in which she sees the “middlebrow” as an intellectually inferior group compared with those groups that are actually cultivated. The term highbrow is synonymous with intellectual and always carries the connotation of the elite and “high” culture.

In a recent article Huigen (2009) engages with Francken and Praamstra (2008b) following an article in which they claim that literature should be studied from the viewpoint of “literariness”. Huigen (2009:254) considers such a position internationally “obsolete”. With reference to Edward Said and T.E. Hulme, Huigen (2009:254) claims that aesthetic aspects play a role only in the “level of text interpretation, not in the definition of the corpus”. For Huigen “literariness” is a normative concept and not a neutral instrument with which to categorise texts. He points out that the term is derived from the Russian Formalists, who viewed literary language as a special form of language that deviates from normal, everyday language. The problem is, Huigen continues, that the “literary” form of language also appears in texts that do not belong to literature (like advertisements), and much depends on how the texts are read – one could read a weather report in a literary way.

Huigen’s “functionalist” approach to literature (also known as historicism or cultural relativism) is tantamount to an abdication of the own historical position and the result is an absolute relativism. If contemporaries’ definition of literature should be taken as a guideline, then it follows logically that their estimate of value should prevail. Huigen’s position denies the fact that a definition of literature is also based on intrinsic properties (or can be), although precisely the signalling of these characteristics over time (often by peers) led to a body of literary works (the canon) arising and expanding, and not through individual preferences. Huigen’s position emphasises the discontinuity rather than continuity of literature as an evolving system.

There has been a discussion about intrinsic value for decades (and even centuries). Herrnstein Smith (1984:11) stated, “all value is [...] the product of the dynamics of the economic system.” Even Bourdieu’s (1984:29) notion of habitus endorses this view. It is a system of action, perception and appreciation that people in a particular social class have internalized since childhood. Therefore, the dominant social class’s taste is regarded as legitimate.

Value is never simply relational. Many similarities exist between the canons of music, painting, visual arts and literature in the sense that the selection of items is not only determined by historical positions (i.e., contemporary assessments), but based on intrinsic properties over time. Mere concentration on contemporaries’ statements denies an entire corpus of (diachronic) reception.

Huigen’s position implies that external conditions dominate for a definition of literature, or that there is no continuity in terms of intrinsic properties. As early as 1922 Tynjanov claimed the opposite, namely that literary evolution also entails internal changes. Alienation (Sklovskij’s concept of ostranenie) rests precisely on breaking through expectations with respect to the inherent properties of texts (Fokkema and Ibsch 1977:10–26).

In this article it is argued that any definition of literature also involves intrinsic properties, although such a definition is indeed time-bound. Within a certain time and place there is, however, a “stabilisation” of ideas about what literature is. Within these ideas there is always a difference between “literature” and “middlebrow” literature. Since the Romantic era literature has been seen as a phenomenon that attempts to break through and distinguish itself from other discourses. Sequential approaches since Russian Formalism assumed that the literary system, as a distinct system, is also based on intrinsic characteristics. The expectation horizon lies precisely in the reader’s knowledge of including intrinsic characteristics of literary works. Without much fear of contradiction, it could be said that complexity/ambiguity/polyhedrality forms a basic component of such a definition.

The claim that all books can be read in a particular literary way confirms precisely the perennial features of literature, as in fact the reference to “some” advertising texts illustrates literature’s inherent distinguishing qualities. Another such example is Huigen’s reference to “a literary reading strategy” that can be applied to a weather report. A reading strategy or way of reading is achieved only by repeated use with the understanding that it was formed because the object of inquiry necessitated it.

Van Boven (2009:288) assumes that middlebrow constantly determines its position with respect to the dominant culture and is therefore engaged in a “counter-discourse”. Obviously this happens explicitly in only a few novels. Van Boven analyses three novels in which this phenomenon occurs. She deduces that these are “middlebrow” novels from the position assigned to them by critics, the profile of the authors, and, it should be added, their sale and listing.

In Afrikaans literature there are many texts that either present themselves as middlebrow (or are classified as such) or that make judgements about “higher” art forms, especially literature. In this article three novels are analysed to illustrate this: Marie Linde’s Onder bevoorregte mense (1925), Joan Hambidge’s Die swart sluier (1998) and Jaco Kirsten’s Om na ’n wit plafon te staar (subtitled ’n Reguit roman) (2009).

All three novels are reflections on Afrikaans spiritual life and especially (the direction of) Afrikaans literature.

Linde is in conflict with many of the aspects that were central to poetic notions of (male) critics (like E.C. Pienaar) at the time – especially the insistence on nationalist art. Therefore, this novel is a strong counter-discourse.

Hambidge’s work is a mockery of a particular subgenre, the smut novel, but it is also a satire on the Afrikaans literary canon and all the bizarre processes of canonisation.

Kirsten’s “straight” novel, commenting on contemporary South Africa, especially on the failures and excesses inspired by political correctness, constitutes a serious reflection on what it means to write in Afrikaans at the current point in time.

Keywords: canon, canonisation, literary field, middlebrow literature, poetics, taste, views on literature

1. Inleidende opmerkings: Uitgangspunte

Oor die bestaan van ’n sogenaamde “middelmoot-literatuur” bestaan daar geen eenstemmigheid nie, veral nie in ’n postmoderne tydsgewrig nie. Wat vroeër “hoë” en ”lae” kultuurvorme geheet het, word nou gesien as deel van dieselfde kultuurspektrum; trouens, selfs van ’n spektrum is daar soms geen sprake nie – alle kultuuruitinge word gelyk geag. As ’n fenomeen kwalik bestaansreg gegun word, spreek dit vanself dat ’n definisie daarvan moeilik, selfs onmoontlik, raak.

Die hieropvolgende betoog word onderlê deur ’n reeks voorlopige aannames of “werkhipoteses”. Eerstens word uitgegaan van die aanname dat enige literatuursisteem of literêre veld (wat hier as bruikbare sinonieme hanteer word) bestaan uit verskillende entiteite of komponente, met ’n bepaalde orde en hiërargie. Binne so ’n sisteem is daar ’n kanon wat gebaseer is op insluiting en uitsluiting. Hierdie in- en uitsluitingsmeganismes is gebaseer op poëtikale én ideologiese uitgangspunte, dus óók op estetiese oordele. Herskrywers (kritici én skrywers) en hekwagters is almal kanoniseerders en daarom beskermers van die kanon én van die sisteemkern (kyk in hierdie verband Van Coller 1992:167; 2001:65–70; 2002:69–71). Hulle aksies berus op hul literatuuropvattings wat ingebed is binne ’n historiese konteks van soeke na die essensie van literatuur, hoewel hierdie opvattings tyd-ruimtelik bepaal is.

2. Die literêre sisteem

Oor die literêre sisteem is al boekdele geskrywe en dis algemeen bekend dat die literêre sisteemteorie teruggaan op sisteemmodelle of -teorieë wat hul beslag gekry het in ander dissiplines, veral die natuurwetenskappe en sosiologie. Dit beteken dat daar verskeie ooreenkomste bestaan tussen verskillende sisteemteorieë. Daarmee word nie te kenne gegee dat dié denke daarom wetenskaplike geldigheid verkry nie. In wese is die sisteemteorie ’n radikale kontekstualisering wat van heuristiese waarde is. Die inherente gebrek aan sisteemdenke is die onmoontlikheid van verifikasie omdat dit ’n interpretatiewe konstruksie is. Maar die feit dat die onbewuste (of onderbewuste) óók “onbewysbaar” is, beteken nie dat die werking daarvan nie beskrywe kan word nie, of dat opeenvolgende geslagte dieptepsigoloë se (kliniese) eksperimente en beskrywings waardeloos sou wees nie. Gebruikmaking van sisteemdenke (byvoorbeeld op die gebied van literêre vertaling, literêre geskiedskrywing en kanonisering) het ook reeds tot waardevolle insigte gelei (kyk Even-Zohar 1990; Schmidt 1989, 1992, 1996; Bourdieu 1993; Barnard 1998).

Die literatuursisteem is nie hermeties geslote nie, maar hou relasies met ander sisteme binne samelewingsverband in stand. Desondanks streef dit na ’n sekere outonomiteit (of selfgenoegsaamheid) en bevat dit ’n “harde” kern wat beskerm word teen indringing of radikale wysiging. Lakotos (1970) se beskrywing van ’n wetenskaplike sisteem of paradigma bestaan uit ’n harde, stabiele en moeilik deurdringbare kern en ’n “sagter”, meer aanpasbare periferie en is ’n elegante beskrywing wat ook op sisteme toegepas kan word. Hoewel sisteemgrense dikwels vaag is, bestaan hulle wel en is hulle ook belangrik. Enersyds moet indringers of aanvallers van die sisteem uiteraard eers die sisteemgrens(e) oorskry of deurdring; andersyds is wysiging van die kern ook afleibaar juis uit die sisteemgrensgebied. ’n Mens word verlei om in konkrete terme te praat: aanvalle op enige politieke sisteem (byvoorbeeld ’n onafhanklike land) impliseer grensoorskryding. In die geskiedenis – ook die Suid-Afrikaanse geskiedenis van die laat 20ste eeu – is talle grensoorloë bekend. In die Romeinse Ryk was Caesar se Galliese veldtogte ’n vorm van grensbeskerming en het die uitgestrekte grense wat beskerm moes word, uiteindelik bygedra tot die val van die Ryk. In die Suid-Afrikaanse geskiedenis is grensoorloë geen onbekende begrip nie en het die meeste oorloë wat plaasgevind het, meestal gegaan om beskerming van die grens teen indringers. Maar veranderinge aan die harde kern van so ’n land (byvoorbeeld die heersende politieke paradigma) word ook op die grens sigbaar. Dink maar aan die val van die muur in Duitsland en die daaropvolgende verslapping en uiteindelike verdwyning van grenskontroles.

Daar bestaan verskeie maniere om ’n sisteem aan te val of binne te dring: De Geest (1966) se model illustreer iets hiervan (kyk ook Van Coller en Odendaal 2005). ’n Grens kan, soos dikwels in die geskiedenis gebeur het, aangeval word deur middel van ’n openlike konfrontasie. Sodanige indringing gee gewoonlik aanleiding tot ’n volskaalse konvensionele oorlog en die wenner neem beheer oor. Die Tweede Anglo-Boereoorlog en die talle ander oorloë van die 20ste eeu is meestal sprekende voorbeelde hiervan. Soms word daar gerebelleer teen ’n politieke gesag en dit gaan dikwels gepaard met terrorisme. Die talle staatsgrepe in veral Afrika en Suid-Amerika in die 20ste eeu vergestalt iets hiervan. Daar kan voorts infiltrasie plaasvind in die vorm van vermomming, soos in die geval van die houtperd van Troje. Infiltrasie kan egter ook veel meer subtiel geskied deur ’n langdurige vorm van verbloeming, soos gewoonlik die geval is met spioenasie en die optrede van ’n dormante agent (“sleeper”) wat soms vir dekades onaktief is.

In literêre terme was die aanslag van die Dertigers (of die Nederlandse Tagtigers en Vyftigers) ’n volskaalse openlik-verklaarde oorlog waarin almal geweet het: ”The winner takes it all.” Daar was verskeie rebellies in die Afrikaanse letterkunde: dié van die Sestigers, die Tagtigers, die “little magazines” en dergelike suksesvolle en minder suksesvolle staatsgrepe. Baie gevestigde kritici het oor Breyten Breytenbach gevoel soos die Trojane oor die Griekse geskenk. Hy was volksvreemd, anargisties, kommunisties en sou die volk van binne rysmier. Maar daar is selfs so gevoel oor Etienne Leroux tydens die Silbersteins-debakel én trouens ook oor Jochem van Bruggen met sy Ampie-trilogie (Viljoen 1998; Botha 1998:588; Botha 1999:647). ’n Voorbeeld van verbloeming sou kon wees waar ’n bekende literêre skrywer ’n werk onder ’n skuilnaam skryf. Weens die onbekendheid van die skrywer ontvang die werk geen aandag nie. Latere onthulling van die identiteit van die skrywer sou kon bydra tot ’n “herontdekking” van hierdie vergete werk.

3. Die middelmoot, “middelmaat” of “middlebrow”

Dit is veral die middelmoot-literatuur (Engels: middlebrow literature; Nederlands middelmaat-literatuur) wat altyd gesien is as gevaar in vermomming.

In stukken van Helman, Du Perron en Ter Braak vallen woorden als “gevaarlijk” en “vals”, net als andere ongunstige typeringen zoals “schijnkunst”, “kwasi-kunst”, “Erzatz”, “zwendel” en “kitsch”. De woordkeuze maakt duidelijk waar de schoen wrong: het ging hier om literatuur die niet inzette op eenvoudige ontspanning, maar wel degelijk aanspraak maakt op een literaire status, door “de schijn van hogere bedoelingen”, door de inzet van literaire technieken en middelen die echter in een smakelijk publieksproduct waren verwerkt. Dat vond men vals en gevaarlijk. (Van Boven 2009:287)

Een van die wesenlike bestanddele van die term middelmaat in Nederlands was die verband wat daar bestaan het tussen dié term en die burgerlike “middelklasse” – hulle wat in Nijhoff se woorde beskryf is as “de enorme hoeveelheid bank-, kantoor en winkelpersoneel, dat een boord draagt en een vouw in zijn broek” (Van Boven 2009:287). Daardie snobisme van die intellektuele adel bestaan eweneens by die Afrikaanse Dertigers en hul intellektuele woordvoerder, N.P. Van Wyk Louw. Al was hierdie voorkeur in idealistiese terme verwoord, was dit onmiskenbaar wie die woord gevoer het. In Louw (1961:67) se verwysing na Elise Muller se roman Die vrou op die skuit as “’n mooi nuwe werkie van die ou soort” skemer daar duidelik ’n bepaalde snobisme deur.

4. Die middelmoot-literatuur en sy verhouding tot die sisteemkern

Die verhouding van die sogenaamde “middelmaat”-, “middlebrow”- of “middelmoot”-literatuur tot die “hoë” literatuur binne enige bepaalde literêre sisteem is problematies, omdat dit verband hou met die wyse waarop kultuur beskou word en watter waarde geheg word aan die onderskeiding van so ’n bepaalde kategorie wat in wese ’n tussenvorm (tussen “hoog” en “laag”) veronderstel.

Peterson (1997) toon aan dat sogenaamde merkers van hoë status nie “natuurlik” is nie, maar tydsgebonde. Statusmerkers verander saam met die hele intellektuele basis waarop hulle gebaseer is en die veranderende magsverhoudings. In die jare tussen die Revolusie en Burgeroorlog in die VSA was status direk aan die familienaam, reputasie en sosiale aanvaarding verbonde. Daarom was dit moeilik om in ’n ander stad aanvaar te word en het pogings tot aanvaarding dikwels met bekendstellingsbriewe gepaard gegaan. Die volgende statusmerker was optrede en voorkoms, en daarom is mense ook ingelei in die reëls van etiket. Dit het te algemeen geraak en is vervang deur merkers van affiliasie. Daar is selfs voortgegaan met die saamstel van die sogenaamde Social Register (1888). Insluiting is jaloers beskerm en jou naam kon slegs met groot moeite én deur bekendstelling en die ondersteuning van ander lede toegevoeg word. ’n Kerkgenootskap was ’n ander vorm van so ’n “register”. Tot op daardie stadium was status in die VSA gebaseer op sosiale, morele en ekonomiese kapitaal (Bourdieu 1984) en nie op kulturele kapitaal nie (Peterson 1997:81). Smaak, veral vir die kunste, is as moreel belangrik beskou. Die lesingtoere van Matthew Arnold in die jare sewentig van die 19de eeu in die VSA het ’n belangrike rol gespeel in hierdie verband.

Spoedig is kunswaardering gesien as tekenend van ’n ontwikkelde persoon. Die toe-eiening van kuns as statusmerker het nie bloot ontstaan nie, maar was die resultaat van ’n klasgebaseerde sosiale beweging. Daar is aanvaar dat nie alle mense in staat was om die “hoë” kunsvorme te waardeer nie en die wetenskaplike begronding hiervoor is gevind in die teorieë van die frenologie1 waardeur die hoë voorkop (“high brow”) van Shakespeare gekontrasteer is met die lae voorkop (“low brow”) van ’n kannibaal. Uiteraard was dit ook ’n rasgebaseerde onderskeiding (Peterson 1997:83).

Met die opkoms van die massavermaak in die laaste dekades van die 19de eeu is dié vorme van vermaak almal as die antitese van hoë kultuurvorme gesien en daarom ook hewig aangeval. Aan die begin van die 20ste eeu was die opkomende rolprentbedryf en die Afro-Amerikaanse musiek (soos ragtime, jazz en swing) die teiken van aanvalle. Dit herinner nogal aan die hewige aanval van die verteller in Leroux se roman, Die mugu, op rolprentteaters as die moderne mens se tempels:

Soos alle chromiumpaleise is die argitektuur vals: met die eerste oogopslag oorweldig die toon van die struktuur jou, alles lyk weelderig en duur – maar as jy dit van digterby beskou en daaraan krap, krummel en flenter dit weg […] vir geestelike ontvlugting is daar die chromiumpaleise, vir verdwene helde is daar moordenaars, filmsterre en menslike stories opgedis deur sinies-bekwame joernaliste. (Leroux 1958:129)

In die jare dertig van die 20ste eeu het verskeie mense gevoel dat daar ’n nuwe kategorie geskep behoort te word – “[there were] many people who were too respectable to be called lowbrows and were too Philistine in their tastes to be called high” (Peterson 1997:84). Widdemer (1933) het toe die term middlebrow geskep, ’n term wat later al wyer bekend geraak het. Lynes (1954:313) het reeds in 1949 beweer dat:

the militant highbrow […] sees the prime threat to highbrow purity coming not from the entertainment-oriented lowbrow, but from the middlebrow, whom he regards as “a pretentious and frivolous man or woman who uses culture to satisfy social or business ambitions: who, to quote Clement Greenberg in Partisan Review, is busy devaluating the precious, infecting the healthy, corrupting the honest, and stultifying the wise”. (Aangehaal deur Peterson 1997:85)

Vroeg reeds was daar by baie skrywers ’n belangstelling in die sogenaamde “laer” kunsvorme soos jazz, en veral ná die Tweede Wêreldoorlog was daar groeiende belangstelling in volkskuns, veral by die intellektueles. By konserwatiewe humanistiese intellektuele (soos T.S. Eliot) en selfs Marxiste (soos Theodor Adorno) was daar in die jare veertig en vyftig van die 20ste eeu die gevoel dat die hoër vorme bedreig word deur die massakultuur wat hulle eintlik verdoem het. In die Nederlandse letterkunde is die name van Ed du Perron en Menno ter Braak bekend, en hier te lande ook die geskrifte van N.P. Van Wyk Louw, wie se vers-epos, Raka (1942), in wese hieroor handel. Selfs vandag bestaan die onderskeid tussen hoë en lae kultuur in byvoorbeeld die geskrifte van Allan Bloom (Peterson 1997:86).

Dit was veral Bourdieu (1984, 1986 en 1993), bekend as die “smaaksosioloog”, wat daarvan uitgegaan het dat smaak ’n kriterium was vir die tref van ’n klasonderskeid. Dit is egter veel minder die geval as in Frankryk, waar klasonderskeidinge meer rigied is. Daar is ’n groeiende eklektisisme in die VSA en daarom word al hoe meer gepraat van die “kulturele omnivoor”.

Peterson en Kern (1996) gaan op die spoor van DiMaggio (1987) en Lamont (1992) van die veronderstelling uit dat daar in die jare negentig belangrike kulturele verskuiwings ten aansien van smaak plaasgevind het. Daar is ’n verskuiwing van die “highbrow snob” na wat hulle die omnivoor noem. Eersgenoemde het slegs belangstelling in hoë kultuurvorme, terwyl laasgenoemde oop is vir verskeie kultuuruitinge. Laasgenoemde houding beteken nie dat onderskeidings tussen vorme van kultuur geminag word nie; dit is meer ’n houding van kultuurrelativisme waarbinne dinge begryp en geniet word binne eie verband en volgens eie voorwaardes.

Daar word verskeie redes deur hulle aangevoer vir hierdie verandering in smaak:

a. Daar is strukturele verandering wat verband hou met veral die media wat hoë kunsvorme wyer beskikbaar gestel het en van sy eksklusiwiteit en ontoeganklikheid ontneem het. Terselfdertyd het die media ook die verskillende soorte estetiese smake van mense aan mekaar bekend gestel. Hierdie vermenging is uiteraard ook teweeg gebring deur migrasie en klas-mobiliteit.

b. Daar was verder ’n belangrike verskuiwing in waardes. Ná die Tweede Wêreldoorlog is enige vorm van uitsluiting en eksklusiwiteit én van verskille tussen mense eintlik verdag.

c. Daar was ook fundamentele veranderings in die domein van die kunste, waar die begrip van intrinsieke waarde aanvaarding verloor het: “It became increasingly obvious that the quality of art did not inhere in the work itself, but in the evaluations made by the art world” (Peterson en Kern 1996:905).

d. Vroeër is aangeneem dat jonger mense veral deur “stadia” gaan op weg na die hoë kultuur. Sedert die vyftigerjare van die 20ste eeu is hierdie “laer” vorme eerder toenemend gesien as alternatief tot die elite-kultuur.

e. In die verlede het statusgroepe populêre kultuur gedefinieer op wyses wat hul eie belange gedien het. Waar daar eers die pogings was om populêre kultuur te ondermyn en onderdruk, word dit nou eerder in die dominante statusgroep se kultuur geïnkorporeer.

In ’n studie deur Van Eijck en Knulst (2005) word bevind dat wat Nederland betref, daar ook ’n toename was aan “kulturele omnivore” en dat die deelname van mense in die ouderdomsgroep 20–40 in wat bestempel kan word as “hoë” kultuur (“highbrow culture”), dramaties vanaf die laaste kwart van die 20ste eeu afgeneem het. Daar was daarmee gepaard ook ’n afname in wat hulle “leisure reading” noem (Van Eijck en Knulst 2005:515). In hul bevindinge skryf hulle dit toe aan ’n paar faktore: tradisionele “highbrow culture” word gekoppel aan blanke waardes (binne die Suid-Afrikaanse konteks aan “Eurosentrisme”) en so ’n voorkeur word as diskriminerend teenoor ander groepe ervaar. Een van hul belangrikste bevindings is dat die onderwysstelsel smaak bepaal. In Nederland het die geïntegreerde onderwysstelsel ’n bepalende rol in die wegbeweeg van “hoë” kultuurvorme gespeel, én die leerdergerigte benadering in die onderwys het dit ook versterk.

Dit is die middelmoot-literatuur wat die werklike ondermyner is van die sisteem, omdat dit dikwels vir dekades skynbaar sy plek ken en hom dan skielik binne die sisteem nestel. As term is dit verwant aan “middlebrow”, wat skynbaar neutraal verwys na kultuur wat nie hoog óf laag is nie. Tog is die term middlebrow duidelik negatief van aard, soos blyk uit Virginia Woolf se ongestuurde brief aan die New Statesman wat in die dertigerjare van die 20ste eeu gepubliseer is en ook opgeneem is in The death of the moth and other essays (1942), waarin sy die “middlebrow” sien as dié groep wat intellektueel minderwaardig is vergeleke met die werklik gekultiveerdes. Die term highbrow is sinoniem met intellektueel en dra altyd die konnotasie van die elite- en “hoë” kultuur.

In die tagtigerjare van die 20ste eeu was daar groot bekommernis onder Afrikaanse kultuurverenigings dat die volk nie meer lees nie. Dit was vermoedelik omdat die letterkundige werke ontoeganklik geraak het en die temas dikwels onaanvaarbaar was. In daardie tyd is simposia oor “goeie gewilde prosa” gereël en hierdie term is gebruik naas die sinoniem hiervan, “middelmoot-literatuur”. Maar ook laasgenoemde term is deur skrywers, soos Marzanne Leroux-Van der Boon (1992), as die kus van die dood ervaar:

Dis in dié tye dat die etiket “middelmootskrywer” wat om jou nek gehang is, jou verskriklik skawe. Dat jy begin soek na definisies, dat jy begin wonder of dit die enigste taal ter wêreld is waar skrywers so meedoënloos in kategorieë ingedeel word, dat die woord LETTERKUNDE vir jou ’n yslike probleem is. Jy kyk na jou boeke wat vir skole voorgeskryf word en jy wil wanhopig skree: maar ek het tog beter goed geskryf as dit!

In die onderhoud met haar (Leroux-Van der Boon 1992) blyk ook dat sy glo dat “hoë” literatuur nie Engelssprekende kinders raak nie; “(d)is die middelmoot-werke wat liefde vir Afrikaans by hulle aankweek”. Sy wil vir die man op straat skrywe, wil dié dinge wat hy voel en nie kan verwoord nie, vir hom onder woorde bring “sodat hy verligting kan voel”. Retories vra sy of dit nie is wat ’n skrywer moet doen nie – kennelik is sy taak nie om letterkunde te pleeg wat hoofsaaklik deur professore uitgelê kan word nie!

Uit Leroux-Van der Boon se betoog is dit duidelik dat sy meen dat toeganklikheid en tema as onderskeidende kenmerke gebruik word in die kategorisering van letterkunde. Die geval van Eleanor Baker illustreer iets van hierdie kategorisering. Vir baie lank was Baker se werk wat onder haar skuilnaam Christene le Roux én onder haar eie naam gepubliseer is, sinoniem met “goeie gewilde prosa”. Oor Splinterspel (1973) het Brink (1974) snydend geoordeel: “Min boeke krap my meer om as dié wat wesenlik ingestel is op ’n tydskrifferige ontspanningsmark, maar dan aangebied word met literêre pretensie”, maar later laat blyk hy dat Baker onbekend is aan hom en het hy kennelik vergeet dat hy ooit ’n boek van haar gerensenseer het (Human-Nel 2009:303). Tog is dit dieselfde Brink (1984) wat skielik op ’n steeds moeilik verklaarbare wyse ’n radikale ommekeer maak en Baker se roman Weerkaatsings (1984) bestempel as “een van die subtielste prosawerke wat lank (sic) in Afrikaans verskyn het” (Human-Nel 2009:294). Dalk was hierdie roman ’n dramatiese verbetering op haar eie vorige werk; dalk het Brink Baker persoonlik ontmoet; dalk het sy eie maatstawwe meteens verander. Hoe ook al, met een klap is Baker die kanon binnegehaal.

Soos Human-Nel aantoon (2009:306 e.v.), het Baker ’n stryd gestry met kanoniseerders omdat haar temas “vroulik” was (dit het veral gehandel oor moederskap, die eise van ’n huishouding, huwelikspanning en onvervuldheid vanweë die rol wat die maatskappy as’t ware dikteer), omdat dit toeganklik was en die binêre opposisie tussen populêre en ernstiger tekste deurbreek het, én omdat die rasseproblematiek selde in haar werk sentraal gestaan het. Daar kan aanvaar word dat haar kanonisering daarom baanbrekend was, omdat dit die weg gebaan het vir ander vroueskrywers. Mettertyd het baie vroulike skrywers se werk (mét vroulike temas) aanvaarbaar geraak vir die manlike hekwagters van die Afrikaanse kanon. Human-Nel (2009:97 e.v.) beweer dat die kanon altyd ’n konstruksie was van wit Afrikaanse mans. Hierdie sogenaamde vroulike, huislike temas het in verskillende literêre sisteme manlike kritici teen die bors gestuit – dalk één van die redes waarom Chapman (2003:202) in die volgende terme van Elisabeth Eybers praat:

Elisabeth Eybers [...] continues to produce finely wrought verses about her personal responses to love, sickness, parenthood, age and death [...] she does epitomise, however, a verwynde [sic!] [refined] ideal that in this country we find in several white middle-class women poets, for whom culture means the holiday cruise to the art museums of the Mediterranean and nature means the family household.

5. Iets oor die definiëring van literatuur

In ’n onlangse artikel polemiseer Huigen (2009) met Francken en Praamstra (2008b) na aanleiding van ’n artikel waarin hul beweer dat literatuur bestudeer behoort te word uit die standpunt van “literariteit”. Op die onderliggende kwessie van die polemiek, naamlik die (weergawe van die) geskiedenis van die Nederlandstalige literatuur in Suid-Afrika, wil ek hier nie verder ingaan nie; wél op Huigen se standpunte ten aansien van die omskrywing van die begrip literatuur wat hy hier helder verwoord. In billikheid teenoor Huigen moet ek byvoeg dat hy hom – hoewel nie eksplisiet nie - eintlik uitlaat oor historiese definisies van literatuur (“letterkunde”).

Francken en Praamstra (2008b) se standpunt “dat slechts die teksten voor een literatuurgeschiedenis in aanmerken komen die ‘een aspect van literariteit bezitten’” word nogal summier afgemaak deur Huigen (2009:254) en hy beskou so ’n standpunt internasionaal “achterhaald”. Met verwysing na Edward Said en T.E. Hulme beweer Huigen (2009:254) dat estetiese aspekte slegs ’n rol speel “op niveau van tekstinterpretatie, niet van de afbakening van het corpus”. “Literariteit” is vir Huigen ’n normatiewe begrip en geen neutrale instrument om tekste mee te kategoriseer nie. Hy wys daarop dat die begrip afkomstig is van die Russiese Formaliste, wat literêre taal sien as ’n spesiale vorm van taalgebruik wat afwyk van gewone, alledaagse taal.

Die probleem is, vervolg Huigen, dat “literêre” vorme van taalgebruik ook voorkom in tekste wat nie tot die letterkunde behoort nie (soos reklametekste) en dat baie afhang van die wyse waarop die tekste gelees word; ’n mens kan ’n weerberig op ’n literêre manier lees.

Er bestaat geen literaire essentie, zoals Francken en Praamstra lijken te denken, op grond waarvan literaire van niet literaire teksten onderscheiden kunnen worden. De social-culturele omstandigheden en de individuele lezer bepalen in de moderne periode wat als literatuur aangemerkt wordt […] alleen teksten waarvan de kritikus of literatuurkritikus wel van houdt, worden als literatuur tot het corpus gerekend dat voor beschrijving en evaluatie in aanmerking komt. (Huigen 2009:255)

Huigen se standpunt lewer enkele probleme op, ook van metodologiese aard:

  • Wat Huigen op die spoor van ander ’n “funksionalistiese” benadering van literatuur noem, “waarbij de onderzoeker zich voor de afbakening van het onderzoeksgebied door de uitspraken van tijdgenoten laat leiden” (2009:257), sou goedskiks (en dalk presieser) eerder ’n “historisistiese” (kultureel relativistiese) benadering van literatuur op die spoor van Wellek en Warren (1976:38 e.v.) genoem kan word. Dit kom neer op ’n afstanddoening van die eie historiese posisie, en die gevolg is volstrekte relativisme. Indien tydgenote se omskrywing van literatuur as rigsnoer geneem moet word, dan volg dit logies dat ook hul waardeskatting daarvan behoort te geld.
  • Huigen se standpunt ontken die feit dat ’n definisie van letterkunde óók (kan) berus op intrinsieke eienskappe.
  • Dat juis die sinjalering  van hierdie eienskappe deur die tyd heen (telkens deur tydgenote) daartoe gelei het dat ’n korpus letterkundige werke (die kanon) ontstaan het op aangroeiende wyse en nie deur individuele voorkeure nie.
  • Huigen se standpunt beklemtoon die diskontinuïteit eerder as die kontinuïteit van literatuur as ’n evoluerende sisteem.

Ten opsigte van die eerste probleem stel ek die volgende: As jy die beslissingsmag ten aansien van die ontologiese status van die letterkundige werk oorgee aan tydgenote, dan moet jy dit ook doen wat die waarde daarvan betref. Dan beland jy in ’n moeras waarin Georg Philipp Telemann ’n beter komponis as Wolfgang Amadeus Mozart is; Willem Kloos en Jacques Perk tweede viool speel in die teenwoordigheid van Jacob Cats en Nicolaas Beets; en William Shakespeare geringer geag word as ander vergete tydgenote – juis omdat hulle in hul eie tyd onderskat is. Skrywers van literatuurgeskiedenisse en samestellers van bloemlesings kan hulle nooit net verlaat op omskrywings en evaluerings van die verlede nie. Hoewel hulle uiteraard ook histories gebonde is aan wat Foucault (1994) hul eie ”diskursiewe formasie” noem, laat hulle hul ook lei deur dit wat juis die eie tyd oorstyg het (dus ook die oordele van tydgenote).

Oor die kwessie van intrinsieke waarde sê Van Rees, Vermunt en Verboord (1999:351):

Characteristic of cultural goods is that their intrinsic meaning and value cannot be assessed in a univocal manner, from a single perspective; the archimedean point required to achieve this is lacking. Any provisional assessment of a product’s meaning is associated with a particular view of art and culture and even on criticism itself, that is, on the method used to perform classifications.

Dit is ’n uitspraak wat Huigen se standpunt ondersteun en duidelik van ’n “ekonomiese perspektief” uitgaan.

Oor intrinsieke waarde bestaan daar al vir dekades (en selfs eeue) ’n gedagtewisseling. Herrnstein Smith (1984:11) het verklaar dat “all value is radically contingent being neither an inherent property of objects nor an arbitrary projection of subjects, but, rather the product of the dynamics of the economic system”. Bourdieu (1984:29) se opvatting van habitus onderskryf ook hierdie standpunt. Dit is ’n stelsel van optrede, persepsie en waardering wat mense wat tot ’n bepaalde sosiale klas behoort, van kindsbeen af geïnternaliseer het. Daarom word die dominante sosiale klas se smaak as legitiem beskou.

Waarde is egter nooit nét relasioneel nie. Baie ooreenkomste bestaan tussen die kanons van die musiek, skilderkuns, beeldende kuns en literatuur in dié opsig dat geselekteerde items nie net op grond van historiese posisies (dus eietydse evaluerings) bepaal word nie, maar ook op grond van intrinsieke eienskappe. Deur te stel dat tydgenote se uitsprake deurslaggewend behoort te wees, ontken jy by implikasie ’n hele stuk resepsie. Waarom sou tydgenootlike lesings van Shakespeare beter en belangriker wees as die kreatiewe en kritiese resepsie van Shakespeare se werk oor die afgelope 500 jaar? Dit is tog nie so dat hierdie resepsie nét iets sê oor opeenvolgende geslagte kritici se uitgangspunte en nie ook oor Shakespeare se werk nie. Om te beweer dat daar geen literêre essensie bestaan waarvolgens literêre tekste onderskei kan word nie, is te ekstremisties verwoord.

Huigen se standpunt, soos saamgevat in die derde kolpunt (“bullet”) hier bo, impliseer dat eksterne omstandighede oorheers by ’n definisie van literatuur of dat daar geen kontinuïteit ten opsigte van intrinsieke eienskappe bestaan nie. Yuri Tynjanov het reeds in 1922 die teenoorgestelde beweer, naamlik dat literêre evolusie óók interne verandering veronderstel. Vervreemding (Sklovskij se begrip ostranenie) berus juis op deurbreking van die verwagting ten opsigte van inherente eienskappe van tekste (kyk o.a. na Fokkema en Kunne-Ibsch 1977:10-26).

Ek gaan daarvan uit dat enige definisie van letterkunde óók intrinsieke eienskappe betrek, hoewel sodanige definisie weliswaar tydsgebonde is. Binne ’n bepaalde tyd en plek is daar egter ’n “stabilisering” van opvattings oor wat letterkunde is. Daarbinne is daar altyd ’n verskil tussen “letterkunde” en “middelmoot”-literatuur (of hoe sodanige literatuur ook al genoem word). Sedert die Romantiek is literatuur gesien as fenomeen wat verwagtinge deurbreek en ook onderskeibaar is van ander diskoerse. Opeenvolgende benaderingswyses van die Russiese Formaliste af het aanvaar dat die literêre sisteem, as onderskeibare sisteem, óók berus op intrinsieke kenmerke. Die verwagtingshorison berus juis op die leser se kennis van onder meer intrinsieke kenmerke van letterkundige werke. Sonder veel vrees vir teëspraak sou beweer kon word dat kompleksiteit/meerduidigheid/veelvlakkigheid ’n kernbestanddeel van so ’n definisie vorm: karakters moet nie bloot eendimensioneel (goed óf sleg) wees nie, ’n storie/plot/gebeure moet iets van ’n noodwendigheid en logika vertoon, die struktuur moet oortuigend wees, die woordgebruik en styl gepas, die vertelwyse bykans noodwendig. Om te beweer dat jy alle boeke op ’n bepaalde literêre wyse kan lees, bevestig juis die standhoudende kenmerke van literatuur.

Om te redeneer dat “enkele” reklametekste wél tot literatuur gereken kan word, impliseer juis dat literatuur onderskeidende inherente eienskappe bevat, omdat alle reklametekste andersins tot die letterkundige domein sou behoort. Nog so ’n voorbeeld is Huigen se verwysing na ’n sogenaamde literêre leesstrategie wat toegepas kan word op ’n weerberig. ’n Leesstrategie of leeswyse kom slegs tot stand deur herhaalde gebruik met die veronderstelling dat dit gevorm is omdat die objek van ondersoek dit genoodsaak het.

Talryke boeke oor intrinsieke eienskappe van letterkundige werke, oor prosaritme, prosa-eindes, die wit in die poësie, versreëleindes en dies meer bewys dat daar talle kritici en skrywers is wat my uitgangspunte deel. In die res van die artikel wil ek ook die sogenaamde middelmoot-literatuur definieer as ’n onderskeibare kategorie literatuur wat nie net bestaan danksy die willekeur van kritici, of literatuur is wat buite tydgenootlike definisies van letterkunde val nie. Dit vertoon onderskeibare, intrinsieke eienskappe of kenmerke wat verskil van dié van daardie tekste met “literaire essentie”.

6. The Book-of-the-Month Club

’n Belangwekkende studie is dié van Radway (1988) waarin sy ’n deeglike ondersoek uitvoer na The-Book-of-the-Month Club in die VSA. Dit word beskou as “the quintessential ‘middlebrow’ forum” met al die intellektuele snobisme daaraan verbonde (517) en daarom konsentreer sy veral op die kriteria aan die hand waarvan boekkeuses gemaak word. Binne die heersende sosiale struktuur word hoë waarde geheg aan “rationality, complexity, irony, reflexivity, linguistic innovation and the ‘disinterested’ contemplation of the well-wrought artifact” (518). Wat belangrik is, is om te besef dat wanneer literêre werke wat nie hierdie eienskappe bevat nie, as mislukkings bestempel word, dit ’n uitdrukking van sosiale mag is “which rules out the possibility of recognizing that such works and institutions might be valuable to others because they perform functions more in keeping with their own somewhat different social position” (519).

Die kriteria wat deur die keurders vir hierdie gewilde boekklub gebruik word, is nie klinkklaar nie. Dit gee wel blyke van ’n bepaalde verwagting, naamlik dat ’n boek “goed geskryf” moet wees, en dit beteken skynbaar “characterized by economy, condensation, and precision”. Dit is wel duidelik dat die boekklub sy gekose tekste sien in opposisie met blote ontspanningsliteratuur of “trash”. Hulle beklemtoon ook dat “some books can simultaneously excite the senses and stand up to aesthetic contemplation and scrutiny” (529).

7. ’n Nederlandse debat: Thomas Vaessens se studie, De revanche van de roman

In 2009 verskyn ’n boek van Thomas Vaessens, De revanche van de roman, wat verskeie aspekte waarna reeds verwys is, opnuut onder die loep neem. Vaessens is hoogleraar in die Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van Amsterdam en is een van ’n jonger geslag literatore (soos Geert Buelens en Jos Joosten) wat polemies omgaan met gevestigde literêre uitgangspunte én met die literêre kanon. In sy werk maak Vaessens korte mette van die letterkunde as ’n “puur estetische” verskynsel. Hy onderskei drie stappe in die na-oorlogse Nederlandse roman. Eerstens oorheers by skrywer én kritikus ’n selfgenoegsame outonomiteitsopvatting wat die roman aan sy eie stilistiese wette meet. Hierdie “humanistiese tradisie” het literêre gehalte probeer onderskei aan die hand van universele kriteria, moes die mens kultureel vorm en literêre oordele het berus by sogenaamde bevoegde kenners.

As tweede golf onderskei hy die postmodernisme wat die eersgenoemde uitgangspunte bevraagteken of “dekonstrueer”, maar ook die kanon wat op hierdie uitgangspunte gebaseer is. Binne die postmodernisme word alles aanvaar (“everything goes”) en literêre outoriteit word ondermyn. Die postmodernisme het ’n groter relativering, ook van die eie literatuurbegrip, gebring, maar het deur bepaalde filosofiese en taalkundige speletjies ook in selfgenoegsame afsondering beland. In beide opvattings ontbreek maatskaplike betrokkenheid en is daar van kontak met mense geen sprake nie.

Veral ná 11 September 2001 is mense, volgens Vaessens, intens bewus van die realiteit van ons bestaan. Die nuwe geslag Nederlandse skrywers (soos Arnon Grunberg, Leon de Winter, Marjolijn Februari en Charlotte Mutsaers) word deur Vaessens “laatpostmodern” genoem. Hulle stel hulle veral ten doel om die verband tussen literatuur en gemeenskap te herstel en veel meer lesers te bereik, wat ook impliseer dat hulle tekste toegankliker raak. Vir Vaessens is maatskaplike betrokkenheid van skrywers (in hul boeke én persoonlik) van die grootste belang. Daarsonder verloor die letterkunde volgens hom sy relevansie in die huidige tydsgewrig.

Vaessens trek hom weinig aan van die etiket “populist” wat om sy nek gehang word en hoewel hy juridiese beskerming van skrywers wel voorstaan, vind hy dit belaglik dat skrywers hulle verskuil agter personasies in hulle boeke en die outonomiteit van die teks: “Ik vind het prettig wanneer schrijvers zeggen: ik neem nu als politicus stelling ook al gaat het ten koste van de zo hoog geprezen onafhankelijkheid van de schrijver” (Vaessens 2010:3). Vir Vaessens is die “revitalisering” van literatuur, die herstel van die band tussen literatuur en gemeenskap, veral deur die sosiaal-politieke relevansie en toeganklikheid daarvan, van die grootste belang. Dit is temas wat by herhaling voorkom by voorstanders van die middelmoot-literatuur én by skrywers van werke wat as sodanig getipeer word.

Komrij (2009:2) laat hom ietwat neerhalend oor Vaessens uit:

Professor Vaessens heeft, en daar wordt hij ruim voor betaald, een paar meningen over literatuur. Als je de nevel ervan wegblaast blijken het respectabele waarheden te zijn, ‘t is alleen jammer voor zijn imago van vernieuwer en revolutionair dat het waarheden zijn die al tientallen jaren door velen worden verkondigd. Professor Vaessens is bezig ivoren torens te slechten die allang niet meer bestaan.

Die hele aandrang op betrokke literatuur en maatskaplike “engagement” (selfs die aandrang op groter toeganklikheid en relevansie van letterkundige werke) is in die Suid-Afrikaanse konteks inderdaad ’n bietjie verouderd. Ook Schouten (2011) wys daarop dat die begeerte van Vaessens na “straatrumoer” niks nuuts is nie, maar iets is wat al dekades lank met tussenposes in die Nederlandse letterkunde geopper word.

Wesentliker kritiek spreek uit ’n stuk van ’T Hart (2010). Hy beskuldig Vaessens daarvan dat hy ’n bepaalde literêre leeswyse volg waardeur romans gesien word as “morele debatte” en die stories hervertel asof dit gaan om avonture van die bure. Veral bring Vaessens die morele standpunte van die verskillende personasies in kaart en dui hy die simboliese ruimtes aan waarbinne die romans hulle afspeel. Maar oor die manier waarop morele kwessies aan die orde gestel word, swyg Vaessens; ook oor skryfwyses, stilistiese en retoriese repertoire en die skryftradisie waarbinne die werk staan (2010:3). Al die aspekte waarna ’T Hart hier verwys, word gewoonlik gesien as kenmerkend van letterkundige werke. ’n Ander vraag wat gestel sou kon word, is in watter mate die skrywers wat Vaessens uitkies, werklik as verteenwoordigend van die eietydse Nederlandse romans gesien kan word en of maatskaplike betrokkenheid vir hulle almal vooropstaan.

In sy Kellendonk-lesing maak die digter Komrij (2011) ’n hele paar stellings wat met die voorafgaande verband hou en inspeel op die hele polemiek van “straatrumoer” sonder om maar een maal na enige kritikus, skrywer óf boek te verwys. Die skrywer is die draer van maskers wat aan hom ook ’n sekere immuniteit verleen, asof hy beskut is deur die hortus conclusus , die ommuurde tuin. Van die skrywer kan verwag word dat hy met beide bene binne die maatskappy staan, maar nie as persoon wat ou vroutjies die straat oorhelp of “outentieke” karakters skep wat vir die gemiddelde leser bestem is nie, “het befaamde middelbare meisje dat verslingerd is aan chicklit en dat soort Kluun-literatuur” (Komrij 2011:15).

Skrywers skryf nie altyd oor hulself nie en daar hoef nie altyd empatie met romanpersonasies te bestaan nie: “[W]at ons word aangesmeerd als ’maatschappelijk bevlogen’ of ’uit het leven gegrepen’ literatuur is welbeschouwd een literatuur die parasiteert op een verstikkende alledaagsheid en ons geen enkel uitzicht of vergezicht biedt” (Komrij 2011:18). Wat Komrij die markgedrewe moderne era verwyt, is die beheptheid met die sogenaamde “realistiese weergawe” soos wat die mense dan graag sou wou hê. En die aandrang daarop dat “toeganklike” werke “na die mense gebring” moet word.

Waarvoor Komrij pleit, is geen estetiese houding van afsydigheid nie. Maar die literatuur kan nooit straatrumoer wees nie. Literatuur behoort tot die siel van die gemeenskap en behoort ernstig opgeneem te word. Dit kan lughartig wees, maar blote verstrooiing kan dit ook nie wees nie. Groot literatuur, “dat complex van traditie, topoi en grandiose verhaallijnen”, is opgeoffer aan politieke gedienstigheid. Sonder sy afstand en sy “maskers” is die literatuur gedoem.

8. “The middlebrow talks back”: Die weerwraak van die middelmoot

Van Boven (2009:288) wys daarop dat die term middlebrow een is wat moeilik as neutrale beskrywende term gebruik kan word, al is daar baie pogings in hierdie verband. ’n Verdere groot probleem is om die sosiologiese standpunt (wat deur o.a. Bourdieu voorgestaan word en deur Huigen aangehang word) te versoen met ’n meer teksgerigte benadering (soos in Angelsaksiese studies) waarna Van Boven verwys. Van Boven (2009:288) staan ’n benadering voor wat “middlebrow” sien as ’n groep werke met ’n generiese identiteit van sy eie – omdat, sê sy, “we anders niet verder komen dan een herhaling van het beeld van de middlebrow-roman als […] the ‘other’ of the modernist or avant-garde novel”.

In haar benadering fokus sy dus op die “middlebrow”-romans as ’n groep werke met ’n eie posisie en eie agenda, dus vermenging van hoë en triviale elemente. Verder gaan sy daarvan uit dat die “middlebrow” deurgaans sy eie posisie bepaal ten opsigte van die dominante kultuur en derhalwe besig is met ’n sogenaamde “counter-discourse”. Vanselfsprekend gebeur dit slegs in enkele romans eksplisiet. Van Boven ontleed vervolgens drie romans waarin hierdie fenomeen voorkom. Dat dit om “middlebrow”-romans gaan, lei sy af uit die plek wat kritici daaraan toegewys het, die profiel van die skrywers, en, sou bygevoeg kon word, die verkope en die aanbieding self.

9. Drie Afrikaanse middelmoot-romans as voorbeeld van ’n “counter-discourse”

In die Afrikaanse letterkunde is daar heelwat tekste wat hulle óf aanbied as middelmoot óf as sodanig geklassifiseer word, én wat uitsprake maak oor “hoër” kunsvorme, veral die letterkunde. Hier onder word drie sodanige tekste bespreek.

9.1 Onder bevoorregte mense

Marie Linde (skuilnaam van Elise Bosman) se debuutwerk Onder bevoorregte mense (1925) het in 1924 ’n prosawedstryd gewen. Roos (1992:44) verwys na Rob Antonissen en P.C. Schoonees se aanvanklike resepsie daarvan: hoewel hulle besprekings patroniserende kensketsings van hierdie roman – wat dan ligte leesstof vir dames sou wees – bevat, word die kritiek (selfs van Schoonees, wat aanvanklik vleiend was) algaande krasser.

Antonissen (1956:160) meen dat die werk enkele goeie eienskappe bevat, soos “goeie tipering van die milieu, ten dele inwendige motivering van die gebeure, en die behandelde tema self. Tog bly dit maar middelmatige literatuur, weens die onbelangrikheid van die hoofpersoon en die kragtelose skryftrant.” Ook Dekker (1958:150) vind Linde se eersteling haar beste werk, en sonder haar realisme en die kritieklose wyse waarop die egoïstiese Ben uitgebeeld word, as verdienstelik. Die uitbeelding van Bettie raak algaande “oppervlakkig”. Kannemeyer (1978:197) eggo Antonissen byna woordeliks in sy aanprysing van die milieuskildering en Dekker wat betref die uitbeelding van Ben “wat objektief en sonder enige vooroordeling van die kant van die verteller voorgestel word” en van die hoofkarakter wat “geen diepte” het nie.

Roos (1992:51) gee ’n paar moontlike redes vir die verskuiwing in waardering van hierdie soort boeke (Onder bevoorregte mense van Marie Linde, Oogklappe van Meg Ross en Eva Walter se Eensaamheid). Sy spekuleer dat die kritici “wat sedert die veertigerjare die norme daargestel en die geskiedenis geskryf het” negatief was oor hierdie romans wat nie ingepas het in “’n geïdealiseerde Volk- en vaderlandvisie nie” en wat nie “die mite van die Boer en sy liefhebbende, hardwerkende vrou onderskryf het nie” (Roos 1992:51). In hierdie soort romans vervolg Roos, het die vroulike karakter se “konvensionele rol as ondersteuner, moeder, verdrukte of selfs rebellieuse eggenote” geen plek nie.

Kannemeyer (1978:199) beskou Linde se “woordstroom oor kleinburgerlike sake op die lange duur onhoudbaar. Daarby is die skyn van diepsinnigheid wat sy met die ideologie en toespitsing op aktuele sake wil bereik, uiters pretensieus.”

John (1994:15) beweer dat die roman ook gelees kan word as ’n worsteling “met die vraag wat dit beteken om ’n kunstenaar in Suid-Afrika gedurende die twintigerjare van hierdie [die 20ste] eeu te wees.” Hy voer aan dat die werk gemarginaliseer is deur die Afrikaanse kanonisering omdat dit ideologies onaanvaarbaar sou wees vir Afrikaanse kritici, want dit was “ontgogelend krities ingestel […] ten opsigte van die heersende estetiese ideaal.” Volgens John word ’n Europees-gesentreerde kunsinstelling in hierdie roman afgewys ten gunste van “’n onafhanklike Afrikaanse estetiek”. Dit sou dan volgens John “die Afrikaanse estetiese uitdrukking, die moontlikheid om op universaliteit aanspraak te maak [ontneem], aangesien dit ’n groepsgebondenheid pertinent aandui as ’n voorvereiste vir ’n gangbare Suid-Afrikaanse estetiek.”

Onder bevoorregte mense word gewoonlik bestempel as ’n sosiale-probleem-roman wat sentreer rondom aktuele vraagstukke van die twintigerjare van die 19de eeu, soos sosiale klasseverskil en die armblanke-vraagstuk, vroueregte, die nasionalisme en die kuns as sosiale verskynsel. Die opera- en liederesangeres Adeline Rademeyer en haar advokaatman, Hendrik, stel eers vir Bettie Erkel aan as kindermeisie, alvorens hulle haar later ook aanneem. “Jy’s ’n proefneming [...] ’n eksperiment [...] moet dit maar nie vergeet nie,” word sy op wrede wyse deur Adeline aan dié Pygmalion-proefneming herinner (95). In die proses word Bettie se voorkoms verander, begin sy ’n smaak ontwikkel vir klassieke musiek en dans, leer sy Engels vlot praat én trou sy later met ’n bon vivant-skilder wat elf jaar in die buiteland gewoon het, maar wat tog sy Afrikaner-wortels herontdek (137-8).

Hierdie roman is derhalwe ook ’n ontwikkelingsroman waarin die armoedige weeshuismeisie, Bettie, se sosiale evolusie geteken word. Stand is egter ’n skeldwoord waaraan sy nie kan ontkom nie en by geleentheid sê sy vir haar spieëlbeeld: “Jy is nie ’n meid nie en jy is nie ’n dame nie” (84). Die sosiale verwagtings waaraan ’n “dame” moet voldoen, soos brug-, tennis- en klavierspeel, sing en briewe skryf (345) is die tipiese eietydse eienskappe van ’n Engelse dame. Daarteenoor ag Ben se vader die beskeie Bettie, wat sonder astrantheid is, hoog (343).

Dit sou nie absurd wees om hierdie roman ook as satire te lees nie. Hooghartige, “kunssinnige” mense met ’n minagting vir die eie, Afrikaanse kultuur, soos Adeline, Ben en Aletta word by tye genadeloos gesatiriseer. Maar ook die oppervlakkige Bettie ontkom dikwels nie aan kritiek nie. As satiriese norm geld Hendrik, die ryk advokaat wat in ’n Engelse omgewing leef, maar trou bly aan nasionale beginsels en ook Ben se vader met sy afkeer van pretensie en hooghartigheid.

Die roman is meer as ’n blote aanval op tradisionele rolle en waardes. Die onafhanklike Adeline met haar skynbaar promiskue verlede wat sy sorgvuldig verborge hou vir haar man (223) bly weliswaar onvervuld in haar huwelik omdat sy haar kreatiwiteit wil uitleef, maar sy besef dat dit ook ongelukkigheid meebring (438). Wat sterk na vore kom in die roman, is nie primêr kritiek op die tradisionele huwelik nie, maar die standpunt dat geluk wél ook te vind is buite die huwelik, soos mevrou Stahl, Aletta en Enid aantoon.

In die roman word korte mette gemaak van die pretensieuse kunstenaar (25), die romantiese beeld van die kunstenaar wat ’n boheemse bestaan voer (154), al die “ismes” wat die kuns oorheers (210) en die opvatting dat die estetiese alleen opgesluit is in die klassieke Europese kunsvorme soos die opera, liedere en dergelike meer.

Maar John oordryf wanneer hy beweer dat die estetiese ideaal in hierdie roman (bloot) een is wat na ’n Afrikanerkuns streef. Wat beweer word, is dat die skone, die “klassieke”, óók kan voorkom in die volkskuns, iets waarmee Van Wyk Louw dit volkome eens sou gewees het. By verskeie geleenthede word gesê dat Afrikaanse volksliedere juis ’n Europese herkoms het. Hendrik spreek sy waardering uit vir “daardie eenvoudige liedjies” wat vir hom baie mooier klink “as al die klassieke operas waarmee jy so dweep” en “Adeline verswyg maar vir hom dat die lied ‘Lied der Meermädchen’ wat sy soëwe gesing het uit ‘Oberon’ afkomstig is” (193).

Louis Cloete is die voorloper van die Dertigerdigter:’n gekultiveerde man wat poësie uit Frans vertaal, maar wat vir sy tesis Afrikaanse volkliedjies as onderwerp het! (169). Daar word verwys na tradisionele Afrikaanse verse soos “Di steweltjies van Sannie”, “Wanneer kom ons troudag Gertje” (197) en “Mooie meisies, fraai bloeme” (198), maar daar word ook verwys na Leipoldt se digbundel Uit drie wêrelddele (1923) wat die nasionale en lokale verbystrewe. Dit waarvoor in hierdie roman gepleit word, het duidelik nasionalistiese ondertone: trots op Afrikaans en die Afrikaanse kultuur (24, 29, 38, 53, 117, 137, 138), moedertaalonderrig (247) en ’n eie Afrikaanse geesteslewe, maar óók waardering van die klassieke en Europese (111 en 112). En hoewel dit lyk asof daar ’n voorkeur vir blote realistiese kuns uitgespreek word (138, 139, 154), word óók gepleit vir representasie van die skoonheid van die menslike liggaam (217). In feite is hierdie roman ’n besinning oor die rigting van die (Suid-)Afrikaanse kuns en literatuur in ’n tydperk toe emansipasie nog net ’n ideaal was en beliggaam dit baie van die ideale wat veral deur Van Wyk Louw verwoord is.

Hoewel hierdie roman vanweë onder andere die (vroulike) tematiek deur kritici bestempel is as ’n “damesroman” en derhalwe as middelmoot-literatuur, is dit steeds ’n besinning oor die Afrikaanse geesteslewe én veral die (rigting van) die Afrikaanse letterkunde. Met veel van die aspekte wat destyds sentraal gestaan het in die poëtikale opvattings van die (manlike) kritici (soos E.C. Pienaar), is die skryfster dit oneens – veral die blote aandrang op nasionalistiese kuns. Daarom vorm hierdie roman deel van ’n sterk kontradiskoers.

9.2 Die swart sluier

As gekyk word na die vroeëre definisies van middelmoot-literatuur as toeganklike literatuur, voldoen die poësie van Joan Hambidge in hoë mate daaraan.2 Dit is toeganklike poësie; dit beantwoord gewoonlik aan die verwagtinge van Hambidge-lesers, daar dit dikwels bepaalde stylgrepe vertoon (byvoorbeeld die intertekstualiteit; die parodie); dit is vol patos en patetiek; dit is dikwels praatverse wat die “gewone praattaal” representeer. Dit is veral die selfbewustheid (wat ooreenstem met die die literêre funksie van Roman Jakobson) en die talle verwysings (na filmsterre, digters, skrywers en dergelike) wat aandui dat dit nie as middelmoot bedoel is nie.

Hambidge se roman Die swart sluier (1998) word egter wél doelbewus aangedien as “hygroman”, dit wil sê behorende tot die ontspanningsliteratuur, hoewel dit eintlik geen roman is nie, maar verskeie novelettas. Dit is reeds die storie, wat handel oor ’n skrywer, Sonja Verbeek, haar liefdesverhouding(s) en haar besoek aan die Welkomse Leeskringseminaar, wat die leser laat vermoed dat daar ’n slang in die gras van dié liefdesparadys is. In wese is hierdie roman ’n persiflage van ’n bepaalde subgenre, naamlik die hygroman, maar dit is ook ’n satire op die Afrikaanse literêre kanon én al die bisarre prosesse van kanonisering. Beroemde (of dan bekende) figure uit die kanon skuur skouers met ewe bekende romankarakters, wat vanselfsprekend aanleiding gee tot vermaaklike tonele.

Knap is die gebruikmaking van bepaalde beskrywings uit bekende Afrikaanse romans, soos die beskrywing van die “Allesverloren se plastiekswaan” wat Leroux se Welgevonden oproep. Die satire strek egter verder as bloot literêre alliansies en onderonsies (ook van amoreuse aard). Daar word die spot gedryf met literatore se voortdurende verwysing na Franse (taal)filosowe (19), wat vanselfsprekend ook selfspot is, die opgeblase styl van skrywers word geparodieer (32), bepaalde tekste (Die son struikel, 45), die “manlikheid” van Strachan-karakters (72), en selfs met navorsing oor die plaasroman (79). ’n Stukkie metakommentaar word ook ingevoeg (68), op die een vlak as satire van die metanarratiewe werkwyse wat destyds hoogty gevier het in die Afrikaanse letterkunde (soos in Koos Prinsloo se Jonkmanskas), op ’n ander as aanwysing van hoe hierdie teks van Hambidge ook gelees sou kon word: as ’n teken wat moontlik heenwys na “(outo)biografiese” aspekte van die skrywer, te wete lewe én poëtika. Wat in ’n ander genre (byvoorbeeld ’n “ernstige” roman) dalk beskou sou kon word as selfbehep, oppervlakkig of gewoon laf, word binne die vorm van die middelmootliteratuur (want die “hygroman” was bedoel as intelligente vermaak) ’n vorm van kommentaar op kernaspekte die Afrikaanse literêre sisteem.

Hierdie roman kan derhalwe as ’n kontradiskoers beskou word; by tye ’n skerp aanval op aspekte van die kanon, maar vanweë die “verpakking” daarvan in die vorm van ’n middelmootteks, geredeliker aanvaar en makliker verteerbaar deur die sisteem en sy agente soos kritici.

9.3 Om na ’n wit plafon te staar

’n Onlangse Afrikaanse roman wat eweneens sigself (volgens die omslag, die aanslag én bemarking) aanvanklik aandien as blote ontspanning, is Jaco Kirsten se werk Om na ’n wit plafon te staar (2009) met as subtitel ’n Reguit roman. In hierdie “reguit” roman word eerstens op ’n nogal onthutsend reguit manier kommentaar gelewer op die eietydse Suid-Afrika, veral die gebreke en vergrype ingegee deur politieke korrektheid. Die roman speel af in die binnekringe van ’n dagblad wat herinner aan Die Burger en die binnewerkinge van ’n magtige persgroep wat ook nie soveel verskil van Naspers nie. Hierdie indruk van ’n sleutelroman word versterk deurdat selfs buitestanders bepaalde karakters soos Koos Bekker, Lizette Rabie, Amanda Gouws en André P. Brink dadelik kan herken.

Kirsten lewer egter ook deurgaans kommentaar op die literêre lewe van vandag en skets ’n prentjie wat bepaald nie vleiend is nie. Sy hoofkarakter, Lourens Erasmus, staan ook ver van die metroman wat sensitief, sag, pasifisties is en dus die droombeeld van geëmansipeerde vroue versinnebeeld. Hy is ’n geskeide man wat diens gedoen het op die grens, wat nie nee sê vir terloopse seks nie, wat van rugby hou en wie se enigste toegewing wat drank betref, die feit is dat hy Diet Coke by sy rum drink. Lourens het ’n hekel aan mannetjiesagtige vrouens en verwyfde mans wat bars van politieke korrektheid, pretensie en skynheiligheid van alle aard. Onder sy bruuske uiterlike skuil daar ’n goeie mens met bepaalde waardes (soos eerlikheid en openhartigheid) wat nie skroom om sy sê te sê nie. Omdat hy verwar word met die gay Laurens Erasmus kry hy die opdrag om ’n roman te skrywe. Hierdie worstelstryd om binne ’n spertyd iets neer te pen (wat ’n mens gerus ook sou kon sien as metakommentaar) bied genoeg ruimte vir besinning oor die eietydse Afrikaanse letterkunde, die skryfproses self, skryfskole, kunsredaksies (veral boekeredakteurs), die aard van ’n roman én die politieke voorskriftelikheid waaraan ’n eietydse Afrikaanse skrywer onderworpe is.

Oor Kontrei, wat hoë lof ingeoes het, word kortweg gesê: “Genugtig, Kleinboer, nogal ’n debutant, skryf ’n boek oor meidnaai en wen ’n prys” (21). En: “Eben Venter is dalk een van die laaste van ’n geslag wat kan skilder met woorde” (24). Hy besef dat dit deesdae moeilik is vir ’n wit man om ’n boek te publiseer. Daarom oorweeg hy dit om ’n boek in Standaardafrikaans voor te lê, maar te maak asof hy bruin of swart is, “[e]en wat dalk van ’n voormalige Model C-skool is en Ôfrikôns praat soos Elana Afrika” (32). Wanneer hy sê “’n kroeg is ’n plek van transformasie” (56), blyk dit dat Lourens ook sy Leroux (en bes moontlik sy Jaco Fouché) ken. Temas is ’n ander mynveld. Mislukte liefde is slegs vir vroueskrywers beskore, en hy sien ook nie kans om sy seksuele wasgoed in die openbaar op te hang (soos Kleinboer) nie.

Van sy siniese vriend kry hy die volgende ses wenke (64):

  • Skrywe oor enigiets wat esoteries is, want resensente is dol daaroor – “kak soos intertekstualiteit en so aan […] resensente is mal daaroor en dit laat hulle slim voel as hulle dit raak sien. Veral Joan Hambidge is goed daarmee en miskien gooi sy ’n bietjie van Umberto Eco en die semiotiek in. En as jy gelukkig is, dan fok sy jou nie op met ’n verwoestende resensie nie.”
  • “Die ander formule is om ’n moderne weergawe van ’n ou storie te doen.”
  • “En dan kan jy natuurlik heeltemal jags wees en net oor naai skryf.”
  • “Of jy kan oor dwelmmiddels skryf.”
  • “[D]aar is eintlik net iets soos tien of so stories […] alles is eintlik ’n klomp kak wat al reeds geskryf is.”
  • “[V]eral jong skrywers moet skryf oor die goed waarmee hulle vertroud is.”

Veel later vra Lourens se uitgewer sy hiperpolities-korrekte redakteur: “Maar is dit nie die doel van skrywers, van kunstenaars om heeltyd die heersende orde te bevraagteken nie? Om vrae te vra, om heilige koeie te slag om […] die hele openbare diskoers eerlik te hou nie?” (176).

So word hierdie boek wat “nooit geskryf [is] vanuit die benoude dampkring van die Afrikaanse literêre wêreld nie” (196) ’n ernstige besinning oor die vraag wat dit beteken om in die huidige tydsgewrig in Afrikaans te skrywe. Nie in die vorm van ’n metaroman of postmodernistiese geskrif wat maklik as pretensieus sou kon deurgaan nie, maar juis in die vorm van ’n (skadelose) ontspanningswerk. Hierdie roman word sodoende ’n “terugskryf” teen die kanon in, eintlik teen die eietydse bewakers van die kanon wat politiese korrektheid só verabsoluteer dat eerlikheid by die deur uitgegooi word.

10. Samevatting

Met hierdie ondersoek wou ek eerstens aantoon dat die middelmootliteratuur, en dus ook letterkunde, die teenhanger daarvan, onderskei (kan) word as aparte kategorieë. Werke wat as middelmoot, “middlebrow”, “middelmaat” of selfs “populisties” beskrywe word, is meestal toeganklik, (lokaal-)realisties en maatskaplik betrokke. ’n Eenvoudige verhaalstruktuur, ouktoriële vertelwyse, “telling” eerder as “showing”, blokkarakterisering, groot ooreenstemming tussen storie en verhaal, en beantwoording aan lesersverwagtings word wyd gesien as kenmerkend van hierdie tipe literatuur (kyk o.a. Botha, Botha, Olivier e.a. 1990:85-107).

Dit is egter ook so dat bepaalde werke binne ’n bepaalde historiese tyd as middelmoot geklassifiseer word omdat hulle nie beantwoord aan die heersende ideologiese en/of poëtikale opvattings nie. Uit Roos (1992:49–51) se opname blyk duidelik dat al drie die “damesromans” waarna sy verwys wat taal en styl betref, hoegenaamd nie agter staan by tydgenootlike romans van manlike skrywers soos D.F. Malherbe en Jochem van Bruggen nie; hier “is ’n skerper toon, ’n meer betrokke tematiek, ’n realistieser perspektief en is die karakters meer gekompliseerd”. Sy opper dan die legitieme vraag of die (manlike) kritici “wat sedert die veertigerjare die norme daargestel en die geskiedenis geskryf het, dalk nie vrede gehad [het] met hierdie romans wat glad nie ingepas het in ’n geïdealiseerde Volk- en Vaderlandvisie nie; met werke wat geensins as didakties/moraliserend, of selfs as romanties-realisties beskryf kan word [nie]” (Roos 1992:51). Die studie van Human-Nel (2009) bevestig in hoë mate hierdie vraag van Roos.

Schoonees beoordeel Onder bevoorregte mense in 1924, 1939 en in 1950 telkens anders en toenemend negatief (Roos 1992:45). Vanselfsprekend kan sy oordele toegeskryf word aan sy veranderende visie van literatuur, maar dit wil ook voorkom asof dit ’n illustrasie is van ’n strategiese posisie-inname binne die literêre veld waar ’n kritikus sy eie oordele aanpas by dié van die heersende sienings. Wat egter duidelik is, is dat die benaming “middelmoot” ’n bepaalde werk tot die vergeethoek verdoem en onskadelik maak. Dit kan gesien word uit die reeds gesiteerde oordele van (manlike) literatuurhistorici wat in hoë mate mekaar eggo.

Ek het ten slotte probeer aantoon dat die periferale posisie van middelmootliteratuur egter ook soms bepaalde voordele inhou vir die skrywers daarvan. Dit bied aan hulle die beskutting om aanvalle op die heersende literêre sisteem te loods, om “terug te skrywe” by wyse van spreke. En dit is dalk juis hierdie “terugskrywe” wat later vir hulle ’n plek binne die kanon gaan gee.

Al drie werke waaraan ek aandag gegee het, is binne veral historiese verband belangrik, maar ook intrinsiek nie sonder meriete nie. Roos (1992) bespreek Linde se werk uitvoerig en oorwegend positief. Kirsten se werk is geslaagd indien ’n redelik standaard definisie van ’n goeie boek gebruik word: dit is vlot geskryf, het ’n interessante storie, bevat knap karakteriserings en is ’n geslaagde kombinasie van erns en luimigheid (kyk ook Radway hier bo vir ander kenmerke wat ruimskoots by Kirsten voorkom). Wat dit egter onomstootlik as letterkunde kenmerk volgens heersende verwagtings, is die metanarratiewe aard daarvan, metafiksie synde een van die belangrikste kenmerke van eietydse prosawerke. Hambidge se roman is ’n rasegte satire en daarom in ’n mate ook tydgebonde omdat die satire ’n gerigte aanval is; in haar geval van die Afrikaanse letterkunde – veral – op ’n bepaalde tydstip.

Al drie werke is egter belangrik omdat hulle op ’n geslaagde (lees: literêre) wyse kommentaar lewer op die letterkunde én die letterkundige bedryf van ’n bepaalde era. Dit alleen waarborg hulle ’n vaste, hoewel periferale, posisie in die kanon.


Antonissen, R. 1956. Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.

Baker, E. 1973. Splinterspel. Johannesburg: Perskor.

—. 1984. Weerkaatsings: ’n Sprokie. Kaapstad: Human & Rousseau.

Barnard, R. 1998. Kanoniseringsprosesse in die Afrikaanse literatuursisteem: Die rol van N.P. Van Wyk Louw. Ongepubliseerde PhD-proefskrif. Bloemfontein: Universiteit van die Vrystaat.

Botha, E. 1998. Etienne Leroux. In Van Coller 1998.

—. 1999. Jochem van Bruggen. In Van Coller 1999.

Botha, M.C., E. Botha, F. Olivier, H. de Kock, E. Baker, H. van Coller, E. van Heerden en M. Prins. 1990. Fasette van ’n fokus op 80. Tydskrif vir Letterkunde, 28(1):85107.

Bourdieu, P. 1984 [1979]. Distinction: A social critique of the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.

—. 1986 [1983]. The forms of capital. In Richardson (red.) 1986.

—. 1993. The field of cultural production. Essays on art and literature. Cambridge: Polity Press.

Brink, A.P. 1974. Dié boek word ’n aanklag teen uitgewer. Rapport, 31 Oktober, bl. 19.

—. 1984. Só trap resensent darem nie modder op goeie, lekker boek nie! Rapport, 20 Januarie, bl. 14.

Chapman, M. 2003. Southern African literatures. Pietermaritzburg: UKZN Press.

De Geest, D. 1966. Literatuur als systeem, literatuur als vertoog. Bouwstenen voor een functionalistische benadering van literaire verschijnselen. Leuven: Peeters.

—. 1997. Systems theory and discursivity. Canadian Review of Comparative Literature, 24(1):161–75.

Dekker, G. 1958. Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Kaapstad: Nasou Beperk.

DiMaggio, P. 1987. Classification in the arts. American Sosiological Review, 5:440–5.

Even-Zohar, I. 1990. Polysystem studies. Poetics Today, 11(1):1–268.

Faubion, J.D. (red.). 1994. Michel Foucault, aesthetics, method and epistemology. Londen: Penguin.

Fokkema, D.W. en E. Kunne-Ibsch. 1977. Theories of literature in the twentieth century. Londen: C. Hurst & Co.

Foucault, M. 1994. On the archaeology of the sciences: Response to the epistemology circle. In Faubion (red.) 1994.

Fouché, J. 1997. Paartie by Jake’s. Kaapstad: Queillerie.

Francken, E. en O. Praamstra (reds.). 2008. Heerengracht Zuid-Afrika. Nederlandse literatuur van Zuid-Afrika. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker.

—. 2008. Een vierde kwartier in de Nederlandse koloniale en postkoloniale literatuur. De Nederlandse literatuur van Zuid-Afrika. Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 124(2):141–58.

Hambidge, J. 1998. Die swart sluier. Kaapstad: Tafelberg.

Herrnstein Smith, B. 1984. Contingencies of value. In Von Hallberg (red.) 1984.

Hjort, M. (red.). 1992. Rules and conventions. Literature, philosophy, social theory. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Huigen, S. 2009. Kwesties van literariteit en (dis)continuïteit in Nederlandstalige Zuid-Afrikaanse literatuur. Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 125(3):253–63.

Human-Nel, M.J. 2009. Die impak van sosiologiese verandering op die plek van vroueskrywers in die Afrikaanse literêre kanon. Ongepubliseerde PhD-proefskrif. Bloemfontein: Universiteit van die Vrystaat.

John, P. 1994. “O, my kuns!” ’n Semiotiese analise van die estetiese problematiek in Onder bevoorregte mense deur Marie Linde. Tydskrif vir Letterkunde, 32(2):12–24.

Kannemeyer, J.C. 1978. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur. Kaapstad: Academica.

Kirsten, J. 2009. Om na ’n wit plafon te staar. ’n (Reguit) roman. Kaapstad: Tafelberg.

Komrij. G. 2009. Lucifer in het hooi. Komrij Blog, Zaterdag 29 Augustus 2009. http://www.komrij.blogspot.com/search?=vaessens (9 April 2011 geraadpleeg).

—. 2011. De triomf en treurigheid van de vermomming. Kellendonklezing. Macxmedia: Nijmegen.

Lakatos, I. 1970. Falsification and the methodology of scientific research programmes. In Lakatos en Musgrave (reds.) 1970.

Lakatos, I. en A. Musgrave (reds.). 1970. Criticism and the growth of knowledge. Cambridge: Cambridge University Press.

Lamont, M. 1992. Money, morals, and manners: The culture of the French and the American upper-middle class. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Leroux, E. 1958. Die mugu. Kaapstad: H.A.U.M.

Leroux-Van der Boon, M. 1992. Middelmoot-etiket kan jou “skawe”. Onderhoud met Theunis Engelbrecht. Beeld Kalender, 23 Julie, bl. 2.

Linde, M. 1925. Onder bevoorregte mense. Pretoria: J.L. van Schaik.

Louw, N.P. Van Wyk. 1961. Vernuwing in die prosa. Kaapstad: Human & Rousseau.

Lynes, R. 1954. The tastemakers. New York:Harper.

Peterson, R.A. en R.M. Kern. 1996. Changing highbrow taste: From snob to carnivore. American Sociological Review, 61(5):900–7.

Peterson, R.A. 1997. The rise and fall of highbrow snobbery as a status marker. Poetics, 25(2/3):75–92.

Radway, J. 1988. The Book-of-the-month Club and the general reader:On the uses of “serious” fiction. Critical Inquiry, 14(3):516–38.

Richardson, J.G. (red.). 1986 [1983]. Handbook of theory and research for the sociology of education. New York: Greenwood.

Roos, H. 1992. Drie “dames-romans”. Tydskrif vir Letterkunde, 30(2):41–52.

Ross, M. 1925. Oogklappe. Pretoria: J.L. van Schaik Bpk.

Schmidt, S.J. 1989. Die Selbstorganisation des Sozialsystems Literatur im 18. Jahrhundert. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

—. 1992. Conventions and literary systems. In Hjort (red.) 1992.

—. 1996. A systems-oriented approach to literary studies. Canadian Review of Literature, 24(1):119–36.

Schouten, R. 2011. Cynische romans zijn niet cool meer. Trouw. http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1131420/2009/04/04/Cynische-romans-zijn-niet-cool-meer.dhtml (9 April 2011 geraadpleeg).

’T Hart, K. 2010. Het moet van de professor allemaal anders. De Groene Amsterdammer. http://www.groene.nl/2009/15/het-moet-van-de-professor-allemaal-anders (9 April 2011 geraadpleeg).

Van Boven, E. 2009. De middlebrow-roman schrijft terug. Visies op elite en “hoge literatuur” in enkele publieksromans rond 1930. Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 125 (3):285–305.

Vaessens, T. 2009. De revanche van de roman. Literatuur, autoriteit en engagement. Nijmegen: Uitgeverij Vantilt.

—. 2010. Onderhoud met Thomas Vaessens: “Schrijvers durven het publieke debat niet aan”. NRC Boeken. http://www.nrcboeken.nl/interview/schrijvers-durven-het-publieke-debat-niet-aan (9 April 2011 geraadpleeg).

Van Coller, H.P. 1992. Die Afrikaanse letterkunde en taalvaardigheid binne die konteks van kommunikasie. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 32(3):165–77.

—. (red.). 1998. Perspektief en profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Deel 1. Pretoria: J.L. van Schaik.

—. (red.). 1999. Perspektief en profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Deel 2. Pretoria: J.L. van Schaik.

—. 2001. N.P. Van Wyk Louw as kanoniseerder. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 41(1):63–72.

—. 2002. Die saamstel van bloemlesings as kanoniserende handeling. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 42(1):66–77.

Van Coller, H.P. en Odendaal, B.J. 2005. Die verhouding tussen die Afrikaanse en Nederlandse literêre sisteme. Deel 1: Oorwegings vir ’n beskrywende model. Stilet, 17(3):1–17.

Van Eijck, K. en W. Knulst. 2005. No more need for snobbism: Highbrow cultural participation in a taste democracy. European Sociological Review, 21(5):513–28.

Van Rees, K. en G. Dorlijn. 2006. Het Nederlandse literaire veld 1800–2000. In Van Rees en Dorlijn (reds.) 2006.

Van Rees, K., J. Vermunt en M. Verboord. 1999. Cultural classification under discussion. Latent class analysis of highbrow and lowbrow reading. Poetics, 26(5/6):349–65.

Van Rees, K. en G. Dorlijn (reds.). 2006. De productie van literatuur. Het Nederlandse literaire veld 1800-2000. Nijmegen: Vantilt.

Viljoen, H. 1998. Breyten Breytenbach. In Van Coller (red.) 1998.

Von Hallberg, R. (red.) 1984. Canons. Chicago: University of Chicago Press.

Walter, E. 1925. Eensaamheid. Pretoria: J.L. van Schaik Bpk.

Wellek, R. 1960. Literary theory, criticism, and history. The Sewanee Review, 68(1):1–19.

Wellek, R. en A. Warren. 1976 [1949]. Theory of literature. Harmondsworth: Penguin Books.

Widdemer, M. 1933. Message and middlebrow. Saturday Review of Literature, 18 Februarie, bl. 433–4.

Woolf, V. 1942. The death of the moth. New York: Harcourt Brace.


1 Die frenologie was ’n pseudowetenskaplike en intellektueel gediskrediteerde teorie wat geglo het dat mense se uiterlike tekenend is van onder andere hulle intelligensie. Mense met hoë voorkoppe sou hiervolgens besonder slim wees. Vandag word die term highbrow met ironie gebruik (http://en.wikipedia.org/wiki/Highbrow[2010/02/11).

2 Roos (1992: 41) bestempel “gewilde prosa” as “dié soort verhaal wat gewoonlik binne ’n eenvoudige vertelstruktuur ’n lokaal-realistiese milieu uitbeeld”.